حادثۀ ۱۵ عقرب ۱۳۸۶ خورشیدی (۶ نوامبر ۲۰۰۷ میلادی) در نزدیکی فابریکۀ قند بغلان، از رویدادهای سیاسی و امنیتی خونین افغانستان در دورۀ جمهوریت به شمار می‌رود. در این حادثه، سید مصطفی کاظمی، رئیس کمیسیون اقتصاد ملی ولسی‌جرگه، همراه با پنج نمایندۀ دیگر پارلمان و شمار زیادی از غیرنظامیان، به‌ویژه دانش‌آموزان کشته شدند. این رویداد که با انفجار در میان استقبال‌کنندگان هیئت پارلمانی آغاز شد، به دلیل گزارش‌هایی از تیراندازی پس از انفجار، اختلاف در آمار قربانیان و روشن‌نشدن هویت عاملان آن، به یکی از پرونده‌های بحث‌برانگیز تاریخ معاصر افغانستان تبدیل شد (رادیو آزادی: ۲۰۰۷؛ کانستبل: ۲۰۰۷؛ پژواک: ۱۳۹۱)
سید مصطفی کاظمی، در قریۀ «لولنج» ولسوالی سرخ‌پارسا، ولایت پروان در سال ۱۳۴۲ ش متولد شده است. او تحصیلاتش را در کابل ادامه داد (فصیحی غزنوی، ۱۴۰۴: ۳۷۱) و در دورۀ کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت کرد. او به حزب پاسداران جهاد اسلامی افغانستان پیوست و از فرماندهان فعال آن بود. پس از تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان، کاظمی از اعضای فعال این حزب شد و در سال ۱۳۷۱ به رتبۀ «دگر جنرالی» رسید. او در جریان انشعاب حزب وحدت، به حزب وحدت محمد اکبری پیوست (ناصری داوودی، ۱۳۹۰، ج ۳: ۵۷و ۵۸).
پس از تصرف کابل در سال ۱۳۷۵ و تشکیل جبهه متحد اسلامی، کاظمی عضو شورای تصمیم‌گیری این جبهه شد. در اجلاس بین‌المللی صلح «بُن» برای افغانستان در سال ۱۳۸۰، کاظمی شرکت فعال داشت و با امضای عهدنامۀ بن، در حکومت انتقالی به حیث وزیر تجارت تعیین شد (فصیحی غزنوی، ۱۴۰۴: ۳۷۱ و ۳۷۲). او بعدها جبهۀ متحد ملی را پایه‌گذاری کرد و به‌عنوان رئیس کمیسیون سیاسی و سخنگوی این جبهه انتخاب شد (ناصری داوودی، ۱۳۹۰، ج۳: ۵۹ و۶۰؛ رادیو آزادی، ۲۰۰۷؛ تسنیم، ۱۳۹۴).
کاظمی در انتخابات سراسری پارلمان شورای ملی (ولسی‌جرگه) سال ۱۳۸۴، نمایندۀ مردم ولایت کابل(غرب کابل) شد و در پارلمان شورای ملی به‌عنوان رئیس کمیسیون اقتصادی پارلمان رأی آورد (ناصری داوودی، ۱۳۹۰، ج۳: ۶۱).
در ۱۵ عقرب ۱۳۸۶، هیئتی از نمایندگان ولسی جرگه به ریاست کاظمی برای بررسی وضعیت اقتصادی و فعالیت‌های بازسازی به شمال افغانستان سفر کرد. بازدید از فابریکۀ قند بغلان که از تأسیسات مهم صنعتی منطقه به شمار می‌رفت، بخشی از برنامۀ این سفر بود. هدف هیئت، ارزیابی وضعیت فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی و بررسی مشکلات مرتبط با بازسازی و توسعۀ اقتصادی منطقه گزارش شده است (رادیو فردا، ۱۳۸۶؛ رادیو آزادی، ۲۰۰۷).
چگونگی وقوع حادثه
روز سه‌شنبه، ۱۵ عقرب ۱۳۸۶، هنگامی که اعضای هیئت پارلمانی به محل فابریکۀ قند بغلان رسیدند، جمعی از مسئولان محلی، بزرگان و دانش‌آموزان برای استقبال از آنان گرد آمده بودند. دانش‌آموزان با لباس‌های مکتب در مراسم حضور داشتند و برنامۀ استقبال با اجرای سرود همراه بود.
در جریان این مراسم، انفجاری شدید در میان جمعیت رخ داد. گزارش‌های اولیه، عامل انفجار را فردی انتحاری معرفی کردند که خود را در نزدیکی هیئت پارلمانی منفجر کرده بود. شدت انفجار موجب کشته و زخمی‌شدن شمار زیادی از حاضران شد (رادیو آزادی، ۲۰۰۷؛ لس‌آنجلس تایمز، ۲۰۰۷).
بااین‌حال، گزارش‌های بعدی نشان دادند که تلفات حادثه احتمالاً تنها ناشی از انفجار نبود. شماری از شاهدان عینی اظهار داشتند که پس از انفجار، نیروهای امنیتی و محافظان هیئت پارلمانی به تیراندازی پرداختند و تعدادی از غیرنظامیان بر اثر اصابت گلوله جان باختند. روزنامۀ واشنگتن‌پست در گزارشی تحقیقی در ۲۱ نوامبر ۲۰۰۷، با استناد به اظهارات بازماندگان، از تیراندازی محافظان و نیروهای پولیس پس از انفجار خبر داد. یکی از معلمان حاضر در محل اظهار داشت که شماری از همکاران و دانش‌آموزانش بر اثر اصابت گلوله کشته شدند (کانستبل، ۲۰۰۷). این شهادت‌ها، ضرورت بررسی مستقل نقش نیروهای امنیتی در افزایش تلفات را مطرح کرد؛ هرچند تعیین سهم دقیق انفجار و تیراندازی در شمار قربانیان، به تحقیقات معتبر و مستند نیاز داشت.
در این رویداد شش عضو ولسی‌جرگۀ افغانستان کشته شدند: ۱. سید مصطفی کاظمی، رئیس کمیسیون اقتصاد ملی؛ ۲. محمدعارف ظریف، نمایندۀ کابل؛ ۳. نازک‌میر سرفراز، نمایندۀ کندز؛ ۴. عبدالمتین، نمایندۀ هلمند؛ ۵. صاحب‌الرحمان همت، نمایندۀ کنر؛ ۶. صبغت‌الله ذکی، نمایندۀ تخار (پژواک، ۱۳۹۱؛ تسنیم، ۱۳۹۴). آمار تلفات غیرنظامیان در منابع مختلف یکسان نیست. گزارش‌های اولیه از کشته‌شدن بیش از ۴۰ نفر خبر می‌دادند؛ اما گزارش‌های بعدی شمار کشته‌شدگان را حدود ۸۰ نفر و زخمی‌ها را بیش از ۱۰۰ نفر اعلام کردند (ناصری داوودی، ۱۳۹۰، ج۳: ۶۱ ؛ لس‌آنجلس تایمز، ۲۰۰۷؛ پژواک، ۱۳۹۵) در برخی گزارش‌های سالگرد حادثه، شمار دانش‌آموزان کشته‌شده ۶۳ نفر ذکر شده است. در مقابل، گزارش تحقیقی واشنگتن‌پست از حدود ۷۰ دانش‌آموز جان‌باخته سخن گفته است. این اختلاف آماری نشان می‌دهد که در نبود فهرست نهایی و تأییدشدۀ قربانیان، تعیین رقم دقیق تلفات با احتیاط همراه است (طلوع‌نیوز، ۱۳۹۸؛ کانستبل، ۲۰۰۷).
بازتاب و پیامدهای این حادثه
این حادثه تروریستی، واکنش گستردۀ سیاسی و اجتماعی در افغانستان برانگیخت. حکومت حامد کرزی حمله را محکوم کرد و وعدۀ بررسی حادثه و شناسایی عاملان آن را داد. در روزهای نخست، مقام‌های حکومتی حمله را به شورشیان طالبان نسبت دادند؛ اما طالبان مسئولیت آن را نپذیرفتند. در نتیجه، هویت طراحان و عاملان اصلی حادثه همچنان موضوع اختلاف و گمانه‌زنی باقی ماند (تسنیم، ۱۳۹۴؛ سلتزر وحیدی ، ۲۰۰۹). ابهام دربارۀ چگونگی وقوع انفجار، ضعف تدابیر امنیتی و تیراندازی پس از حادثه، پرسش‌های جدی دربارۀ عملکرد نهادهای مسئول ایجاد کرد.
پیامدهای حادثه به تلفات انسانی محدود نماند. شماری از بازماندگان با آسیب‌های جسمی، معلولیت، مشکلات روانی و دشواری‌های اقتصادی روبه‌رو شدند. خبرگزاری پژواک در گزارشی در ۲۳ حوت ۱۳۹۴، از وضعیت دشوار برخی خانواده‌های قربانیان و ادامۀ مشکلات جسمی و روانی شماری از کودکان آسیب‌دیده خبر داد (پژواک، ۱۳۹۴).
یک سال پس از این حادثه، شماری از شخصیت‌های سیاسی، از جمله سید حسین عالمی بلخی و فاضل سانچارکی، نسبت به روند تحقیقات انتقاد کردند (۸صبح، ۱۳۸۷). در سال‌های بعد نیز اعضای شورای ملی و خانواده‌های قربانیان بارها خواستار شناسایی و محاکمۀ عاملان شدند. در پنجمین سالگرد حادثه، ولسی‌جرگه از حکومت خواست تحقیقات را به نتیجه برساند و مسئولان کشتار را مجازات کند (پژواک، ۱۳۹۱). در نهمین سالگرد حادثه، شرکت‌کنندگان مراسم یادبود، بار دیگر خواستار پیگیری پرونده شدند (پژواک، ۱۳۹۵). در دوازدهمین سالگرد حادثه نیز خانوادۀ کاظمی اعلام کرد که بررسی‌های انجام‌شده رضایت‌بخش نبوده و خواهان روشن‌شدن حقیقت و اجرای عدالت است (طلوع‌نیوز، ۱۳۹۸).
حادثۀ تروریستی در فابریکۀ قند بغلان، یکی از رویدادهای مهم و خونین تاریخ سیاسی معاصر افغانستان است. کشته‌شدن سید مصطفی کاظمی و پنج نمایندۀ دیگر شورای ملی، همراه با ده‌ها دانش‌آموز و غیرنظامی، این حادثه را به نمادی از ناامنی، آسیب‌پذیری شهروندان و مشکلات پاسخ‌گویی نهادهای دولتی تبدیل کرد.
منابع:
چو، هنری و فیض، محمدکریم. (۲۰۰۷). «شش نمایندۀ پارلمان افغانستان در میان ۴۲ کشته‌شدۀ حمله». لس‌آنجلس تایمز. (۷ نوامبر). (www.latimes.com). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
خبرگزاری پژواک. (۱۳۹۱). «ولسی جرگه: حکومت باید عاملان رویداد بغلان را شناسایی و مجازات کند». ۱۵ عقرب. (www.pajhwok.com). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
خبرگزاری پژواک. (۱۳۹۴). «بازماندگان انفجار فابریکۀ قند بغلان: ما قاتلان فرزندان خود را می‌خواهیم». ۲۳ حوت. (www.pajhwok.com). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
خبرگزاری پژواک. (۱۳۹۵). «در صورت بی‌تفاوتی حکومت، چگونگی حمله بر کاظمی در بغلان را افشا خواهیم کرد».۱۵ عقرب. (www.pajhwok.com). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
خبرگزاری تسنیم. (۱۳۹۴). «هشتمین سالگرد حادثۀ بغلان؛ کاظمی که بود؟».۱۵ عقرب. (www.tasnimnews.ir). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
رادیو آزادی. (۲۰۰۷). «کشته‌شدن نمایندگان پارلمان افغانستان در حملهٔ انتحاری به یک هیئت». ۶ نوامبر. (www.rferl.org). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
رادیو فردا. (۱۳۸۶). «شش عضو پارلمان افغانستان در حملۀ انتحاری کشته شدند».۱۵ عقرب. (www.radiofarda.com). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
روزنامۀ ۸صبح. (۱۳۸۷). «سانچارکی: دولت در برابر تحقیق حادثۀ بغلان مانع ایجاد کرد».۱۵ عقرب. (www.8am.media). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
روزنامۀ ۸صبح. (۱۳۸۸). «انتقادها از عدم مسئولیت‌پذیری حکومت در پیگیری حادثۀ خونین بغلان».۲۳ عقرب. (www.8am.media). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
سلتزر، مارک و وحیدی، محمدامین. (۲۰۰۹). «یک سال پس از مرگ سید مصطفی کاظمی: پرسش‌های بی‌پاسخ». کابل‌پرس. ۴ جنوری. (www.kabulpress.org). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
طلوع‌نیوز . (۱۳۹۸). «سالروز حمله بر نمایندگان در بغلان؛ خانوادۀ کاظمی عدالت می‌خواهد».۱۵ عقرب. (www.tolonews.com). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
فصیحی غزنوی، قربان‌علی. (۱۴۰۴). پاسداران جهاد اسلامی افغانستان. مشهد: استوار.
کانستبل، پاملا. (۲۰۰۷). «کشته‌شدگان افغان؛ اندوه، خشم و بدگمانی را برمی‌انگیزند». واشنگتن‌پست. (۲۱ نوامبر). گزارش تحقیقی دربارهٔ تیراندازی پس از انفجار بغلان. (www.washingtonpost.com). بازیابی ۳ عقرب ۱۴۰۵؛
ناصری داوودی، عبدالمجید. (1390). مشاهیر تشیع در افغانستان. جلد سوم. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی؛
مؤلف: مرضیه احمدی
در حال بارگذاری دیدگاه‌ها...