شیوهنامۀ جامع تدوین و نگارش
مجموعه قواعد و اصول انتخاب، تصویب و نگارش مدخلهای دانشنامه
مقدمه و سیاستهای کلی
شیوهنامۀ دانشنامهٔ هزاره در قالب مجموعهای از قواعد برای مؤلفان، ویراستاران و شورای علمی تدوین شده است.
این شیوهنامه برای راهنمایی مؤلفان در تألیف مدخلها و گردآوری دادههای معتبر و همچنین به عنوان راهنمای جامع برای شورای علمی و گروههای ویراستاران جهت ارزیابی علمی مقالات طراحی شده است. آخرین نسخۀ شیوهنامه در سال ۱۴۰۰ تدوین و تصویب شد و روند بهروزرسانی آن برای جلد دوم در دستور کار قرار دارد.
بخشهای پنجگانه
- بخش اول: اصول و مراحل مدخلنگاری
- بخش دوم: ویرایش و آمادهسازی علمی
- بخش سوم: اصول و قواعد استفاده از منابع
- بخش چهارم: قواعد کلی تدوین مقالات
- بخش پنجم: اصول و شیوۀ ارجاعنویسی
بخش اول: اصول و مراحلمدخلنگاری
بخش ۰۱ / منطق مدخل۱. تعریف و شرط انتخاب مدخل
مدخل یا سرواژه، کلمه و عبارتی است که دربارۀ آن مقالهای نوشته میشود. شرط اصلی در انتخاب، تعلق داشتن آن به حوزههای موضوعی قوم هزاره از جمله جایداد، فرهنگ، آداب و رسوم، شخصیتهای علمی، فرهنگی، تاریخی، رویدادها و وقایع مرتبط است.
مدخلهای اصلی
سردسته موضوع محسوب میشوند و به ابعاد کلی میپردازند؛ مانند هزارهجات.
مدخلهای فرعی
وابسته به موضوع اصلی هستند؛ مانند اراکوزیا ذیل هزارهجات.
مدخلهای ارجاعی
فاقد مقاله بوده و به مدخل دیگری ارجاع داده میشوند (رابطه همارزی).
۲. ترتیب لفظی
- لفظ مشترک: شمارهگذاری به ترتیب اهمیت (پیام مهاجر ۱ و ۲).
- همنامها: ولایت، ولسوالی و شهر همنام هرکدام در مدخل مستقل (بلخ، ولایت).
- ترکیبی: جزء خاص اول قرار میگیرد (غوربند، درّه).
- القاب: در ابتدا نمیآیند مگر آنکه جزء اسم شده باشند (بیگخان هزاره).
۳. گسترهٔ موضوعی
حوزۀ شخصیت
ملاک: شهرت عمومی، آثار علمی، نفوذ ملی/ولایتی. انتخاب بدون تبعیض جنسیتی یا ایدئولوژیک در سه سطح ملی، ولایتی و محلی.
حوزۀ جغرافیا
شامل مناطق جغرافیایی (ولایتهای هزارهنشین)، جغرافیای تاریخی (مناطق رانده شده) و اماکن با اهمیت باستانی.
فرهنگ
رواج در میان کل یا بخشی از هزارهها (ولایتی/محلی).
وقایع
ملی، ولایتی یا محدود به قریهها (ذیل مدخل مناطق).
طوایف
دایها، طوایف، شاخهها و زیرشاخهها بر اساس حجم معلومات.
بخش دوم: آمادهسازی علمی
شامل مراحل ارزیابی، کارشناسی و نظارت مدخلها بعد از نگارش. ویرایش فنی و ادبی در مرحله بعدی صورت میگیرد. آخرین مرحله قبل از چاپ، مرور کلی متن برای اعرابگذاری واژگان محلی و آوانگاری عنوانِ مدخلهاست.
بخش سوم: استفاده از منابع
نثر مقالات دانشنامه باید عاری از هرگونه ارزشداوری متأثر از متن منابع باشد. شورای علمی دستورالعملهایی دربارۀ نحوه کاربرد برخی واژگان تهیه کرده است. جدول واژگان با نحوۀ کاربرد یا موارد جایگزین در اختیار مؤلف قرار میگیرد.
بخش چهارم: قواعد کلی تدوین مقالات
بخش ۰۴ / قواعد تدوینساختار و استقلال
مؤلف باید برای بیان مطالب طرحی داشته باشد و ترتیب منطقی را رعایت کند. پاراگرافها باید دارای انسجام باشند. هر مقاله استقلال نسبی دارد و باید اطلاعات آن فقط دربارۀ همان موضوع باشد.
تکرار و تناقض
از آوردن مطالب اضافی غیرمرتبط خودداری شود. در صورت ارتباط با مدخلهای دیگر، مطالب تکراری به حداقل برسد. نقل مطالب باید کاملاً عاری از تناقض باشد.
زبان علمی (بسیار مهم)
جملات کوتاه و خبری باشد. پرهیز از تعبیرات مجازی، شاعرانه، عاطفی و ستایشی (مانند «سلحشوران»، «به دیار باقی شتافت»). دوری از واژگان عربی نامأنوس.
۰۸. معرفی شخصیتها
شخصیتهای نام برده شده در متن باید در عبارتی کوتاه معرفی شوند تا هویت آنها برای خواننده روشن باشد (مثلاً معرفی مطهری در مقاله تقدسی).
۰۹. مستدل بودن ادعاها
هرگونه ادعایی بخصوص در مدخلهای شخصیت باید مستدل باشد، در غیر این صورت تعدیل شود (مثلاً «در زمره مدافعین» به جای «پیشگام»).
۱۰. پردازش نثر
کار مؤلف صرفاً جمعآوری نیست؛ مطالب باید ارزیابی شده و با نثری ساده و امروزی به یک مقاله دانشنامهای تبدیل شود.
۱۱-۱۲. مآخذ و مستندات
عدم استناد به شعر و ضربالمثل به عنوان دلیل علمی. استفاده از منابع متنوع از نسخ خطی و چاپی تا اسناد آرشیوی و روایات شفاهی معتبر.
سیاست زبانی و مخاطبشناسی (بند ۷.۸)
مؤلف همواره خواننده مقیم افغانستان را مدنظر داشته باشد. به جای واژههای نامأنوس، از معادلهای رایج استفاده شود: «زراعتپیشه» به جای کشاورز و «شفاخانه» به جای بیمارستان.
بخش پنجم: ارجاعدهی
مقاله هنگامی تحقیقی تلقی میشود که استنادات آن دقیق باشد. ارجاعات در دانشنامه به دو صورت است:
۱. ارجاعات درونی: با نشانۀ * بر روی واژگان مدخلدار.
۲. شیوهنامه APA: استاندارد مرجع برای ارجاعات درونمتنی و کتابنامه.