در ۱۶ عقرب ۱۳۱۲ ش/ ۸ نوامبر ۱۹۳۳ م، ساعت ۳ بعدازظهر در مراسم توزیع شهادت‌نامه‌ها و جوایز متعلمین مکاتب کابل، در محوطهٔ باغ قصر دلگشا در کابل، محمدنادرشاه، پادشاه افغانستان با شلیک گلولۀ عبدالخالق هزاره، یکی از متعلمان کشته شد. این رویداد که به دستگیری عبدالخالق و شماری از افراد مرتبط با او و سپس اعدام وی انجامید، یکی از رویدادهای مهم سیاسی افغانستان در دورهٔ سلطنت محمدنادرشاه بود (فرهنگ، ۱۳۸۰، ج ۱: ۶۴۷؛ نایل، ۱۳۹۷، ج ۶: ۲۴).
بر اساس گزارش‌های تاریخی مراسمی برای توزیع هدایای متعلمان مکاتب کابل در چمن مقابل قصر دلگشا برگزار شد و نادرشاه در این مراسم حضور پیدا کرد. عبدالخالق از لیسه نجات که در میان متعلمین حضور داشت، در فرصتی مناسب با تفنگچه به سوی نادرشاه شلیک کرد. بر اساس گزارش سالنامهٔ کابل، سه گلوله به قلب و سینهٔ پادشاه اصابت کرد و او به شدت زخمی شد و جان باخت (سالنامۀ کابل: ۱۳۱۲). جزئیات دیگر این تیراندازی و نحوۀ همکاری دیگر متعلمان در برخی گزارش‌ها نقل شده است. داوود فارانی نقل کرده است که «نادر اول میز انعامات را معاینه کرد و بعد از آن به سوی صفی که عبدالخالق ایستاده بود، آمده. همین که نادر در پیش روی صف رسید، اسحاق شیردل و محمود خود را به یک‌طرف گرفته خالق یک قدم پیش آمد و در کمال آرامش گلولۀ اول را به دهان نادر ...گلولۀ دوم به قلب نادر نشست و گلوله سوم شُش سمت راست او را شکافت...چهارمین فیر هم کرد که به شانه یکی از چاکران نادر نشست. بعد از آن با آرامش تمام تفنگچه را بر فرق جسد نادر کوفت» (نایل، ۱۳۹۷، ج ۴: ۳۰۴ تا ۳۰۷. به نقل از فارانی: ۱۳۵۷).
دربارهٔ جزئیات دستگیری او، ازجمله این‌که در محل باقی ماند یا هنگام فرار گرفتار شد، روایت‌های متفاوتی وجود دارد. میر غلام‌محمد غبار گزارش داده است که عبدالخالق در صف دوم ایستاده بود و تفنگچه‌اش را بر دوش محمود در صف مقابلش گذاشته بود و پس از سه شلیک در قلب و سینه شاه، چون به هدفش رسیده بود، تفنگچه را انداخت و هیچ کاری نکرد و مأموران دستگیرش کردند (غبار، ۱۳۷۸، ج ۲: ۱۵۸). در روایتی دیگر، مبتنی بر خاطرات پدر مهدی‌زاده کابلی که به گفتهٔ نویسنده، متعلم مکتب حبیبیه و شاهد بوده است، عبدالخالق پس از شلیک به سوی دیوار محوطه دوید؛ اما هنگام عبور، پایش گیر کرد و به داخل محوطه افتاد و در همان‌جا به دست سربازان دستگیر شد (مهدی‌زاده کابلی: ۱۳۸۷).
عبدالخالق در زمان این واقعه بر اساس روایات مختلف بین ۱۵ تا ۱۹ سال داشت(مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۷۲: ۳۱ تا ۳۳؛ کاظمی، ۱۳۹۲: ۲۱). پدر عبدالخالق، خداداد و عمویش مولاداد در کابل به خدمت به خدمت خاندان غلام‌نبی چرخی و برادرانش در آمده بود. آن‌ها پسران غلام‌حیدر خان چرخی، سپه‌سالار دورۀ عبدالرحمان بود. البته برخی منابع مولاداد را پدر و خداداد را عموی عبدالخالق معرفی کرده‌اند ( همان: ۲۸ و ۲۹؛ نایل، ۱۳۹۷، ج ۶: ۲۵؛ مهدی‌زاده کابلی: ۱۳۸۷) دربارۀ طایفۀ خانواده پدری عبدالخالق اختلاف نظر وجود دارد؛ ولی آنچه مسلم است، آنان در دوران کوچ اجباری از مناطق اصلی خود رانده شده و مدتی را در مناطقی چون غزنی گذرانده بودند و بعدها به‌عنوان دهقانان خانواده چرخی بر سر زمین‌های آن‌ها در لوگر کار می‌کردند. مولاداد به واسطۀ ارتباط با خانواده چرخی تحصیل‌کرده و آگاه به چند زبان بود و در سفرهای خارجی همراه بزرگان این خانواده سفر می‌کرد ( مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۷۲: ۲۷ تا ۲۹ و یزدانی، ۱۳۹۰: ۲۶۴).
انگیزه‌ها و علل ترور: دربارهٔ انگیزهٔ عبدالخالق، روایت‌ها و تفسیرهای متفاوتی مطرح شده است. برخی نوشته‌ها این اقدام را در چارچوب مخالفت با استبداد سیاسی و سیاست‌های حکومت نادرشاه تحلیل کرده‌اند؛ برخی دیگر بر زمینه‌های قومی و اجتماعی و تجربهٔ تاریخی تبعیض علیه هزاره‌ها تأکید دارند. در مقابل، روایت رسمی حکومت و شماری از گزارش‌های آن دوره، اقدام عبدالخالق را شخصی و به ارتباط او با خانوادهٔ چرخی و انتقام‌گیری به‌دنبال قتل غلام‌نبی خان چرخی نسبت داده‌اند (مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۷۲: ۳۸).
عبدالخالق در محیطی رشد کرد که تحولات سیاسی و سرکوب مخالفان حکومت نادرشاه از موضوعات مهم جامعه بود. دوران نادرشاه اوج خفقان و فشار بر گروه‌های سیاسی و آزادیخواه بود و پیامد این سیاست این بود که سال ۱۳۱۲ ش، از نگاه تاریخ‌‌نویسان «سال ترور» نام گرفت (همان، ۱۳۷۲: ۴۷ و ۴۸). در ۱۶ جوزای ۱۳۱۲ ش (۶ جون ۱۹۳۳م)، سیدکمال، جوانی افغان و تحصیل‌کرده در آلمان، سردار محمدعزیز خان برادر نادرشاه، وزیرمختار افغانستان در برلین را در نزدیکی سفارت افغانستان در برلین به قتل رساند. چند ماه بعد، در ۱۵ سنبله ۱۳۱۲ ش (۶ سپتامبر ۱۹۳۳ م)، محمدعظیم، آموزگار مکتب امانی(نجات) وارد نمایندگی بریتانیا در کابل شد تا وزیرمختار آن کشور، سر ریچارد مَکوناکی را به قتل برساند؛ اما در این حمله سه تن از کارکنان نمایندگی کشته شدند. پس از این حوادث،حکومت، تعدادی از آموزگاران و شاگردان مکتب امانی سابق و افرادی را که با محافل دانش‌آموزی ارتباط داشتند، بازداشت و زندانی کرد (فرهنگ، ۱۳۸۰، ج ۲: ۶۵۷ و ۶۵۸). برخی منابع گفته‌اند محمدعظیم از معلمین مکتب نجات و از اساتید عبدالخالق بوده است و در انگیزۀ او برای ترور اثرگذار بوده است.
در همین دوران، جامعهٔ هزاره نیز با پیامدهای سیاست‌های تبعیض‌آمیز گذشته، محرومیت‌های اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو بود. محققان گزارش داده‌اند دورهٔ نادرشاه از برخی اصلاحات دورهٔ امان‌الله در زمینهٔ اقلیت‌های قومی و مذهبی عقب‌گرد کرد (یزدانی، ۱۳۹۰: ۶۳۱ و ۶۳۲؛ حبل‌الله، ۱۳۶۵. ش۲۵ و ۲۶: ۵۱). این وضعیت در جامعه‌ای وجود داشت که اختلاف بر سر زمین و مراتع میان هزاره‌ها و کوچ‌نشینان پشتون، از دوران عبدالرحمان برجای مانده بود. گروهی این عامل را انگیزه اقدام به ترور عبدالخالق معرفی کرده‌اند.
سردار غلام‌نبی خان چرخی، در دوره شاه امان‌الله برای چند سال فرستاده افغانستان در مسکو بود و در آن دوران جهت‌گیری سیاسی ضد انگلیسی داشت. در زمان محمدنادرشاه، غلام‌نبی خان و غلام‌صدیق خان برادر او، به سفارت و وزیر مختاری در ترکیه و آلمان منصوب می‌شوند؛ اما چون از طرفداران امان‌الله خان بودند، رابطۀ خوبی با نادرشاه نداشتند. غلام‌نبی خان در اکتبر ۱۹۳۲ م به کابل برمی‌گردد. اوایل نوامبر۱۹۳۲ م به اتهام تلاش برای ایجاد شورش در میان قبایل شرقی (منطقه‌ای که خانواده‌اش در آن نفوذ و تأثیرگذار بودند)، دستگیر، محاکمه و اعدام می‌شود. یکی از برادران وی به نام غلام‌جیلانی خان که از مسکو برگشته است، بازداشت می‌شود و برادر دیگرش، غلام‌صادق خان که فرستادۀ افغانستان در برلین است، نیز از مقام خود عزل می‌شود(فرهنگ، ۱۳۸۰، ج ۲: ۶۵۸).
اخبار پس از ترور نادرشاه در مطبوعات دولتی (جریده اصلاح)، بعدها ملاک برخی گزارش‌های تاریخی نشریات خارجی قرار گرفت، با تمرکز بر ارتباط عبدالخالق با خانوادۀ چرخی، اقدام عبدالخالق را تحریک و انتقام‌جویی به خاطر قتل غلام‌نبی خان عنوان کردند و با نشر داستان‌هایی از ارتباط نامشروع او با یکی از زنان خانواده چرخی و یا ادعای پسر نامشروع بودنش، او را منتقم خون غلام‌نبی خان معرفی کردند. این دیدگاه برای پذیرش، چنان جانبدارانه و مغرضانه بود که به اعتقاد محمدصدیق فرهنگ «هیچ کس آن را باور نکرد؛ اما موجب نفرت عامه گردید»(فرهنگ، ۱۳۸۰، ج ۲: ۶۵۹).
پس از کشته‌شدن نادرشاه، عبدالخالق بازداشت و مورد بازجویی قرار گرفت. حکومت در پی شناسایی افراد احتمالی مرتبط با این اقدام بود و شماری از نزدیکان و هم‌صنفی‌های او نیز بازداشت شدند. گزارش سالنامهٔ کابل دربارهٔ محکومان و احکام صادرشده، با روایت محمدصدیق فرهنگ تفاوت‌هایی دارد. سالنامه از عبدالخالق و محمود به‌عنوان محکومان به اعدام و از عبدالله و اسحاق به‌عنوان محکومان به حبس ابد یاد می‌کند (سالنامه کابل: ۱۳۱۲). و در کتاب افغانستان در پنج قرن اخیر چنین آمده است که در تاریخ ۲۴ قوس محکمه برگزار شد و «عبدالخالق به‌عنوان قاتل، یک نفر هم‌صنفی او به نام محمود به‌عنوان معاون درجه یک، عبدالله، محمداسحاق و محمدعزیز از متعلمان مکتب نجات به‌عنوان همکاران درجه دوم او مجرم شناخته شدند». فرهنگ می‌نویسد علاوه بر عبدالخالق و محمود «کسانی چون علی‌اکبر خان؛ محمدایوب، معاون لیسه نجات؛ غلام‌رسول خان، معلم ورزش مکتب نجات؛ میر سیدقاسم‌خان، معین وزارت معارف؛ خداداد پدر عبدالخالق؛ مولاداد کاکای عبدالخالق و قربان‌علی‌خان مامای عبدالخالق، غلام‌قربانی و غلام‌مصطفی پسران غلام‌جیلانی خان چرخی و عبداللطیف خان پسر عبدالعزیز خان چرخی محکوم به اعدام شدند» (فرهنگ، ۱۳۸۰، ج ۲: ۶۵۷و ۶۵۸؛ مرکز فرهنگی نویسندگان، ۱۳۷۲: ۶۰ تا ۶۳)
عبدالخالق در ۲۷ قوس ۱۳۱۲ خورشیدی، برابر با ۱۸ دسامبر ۱۹۳۳ میلادی اعدام شد. دربارهٔ چگونگی اجرای حکم، روایت‌ها متفاوت است. بسیاری از گزارش‌ها از شکنجه و مثله‌کردن بدن او پیش از مرگ سخن گفته‌اند(غبار، ۱۳۷۸، ج ۲: ۱۷۱ و ۱۷۲).
پیامدهای ترور: این ترور فراتر از یک حادثۀ سیاسی، به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در تاریخ معاصر افغانستان تبدیل شد که بازتاب‌های متفاوتی در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی داشته است. این رویداد همچنین موجب شد نام عبدالخالق در حافظهٔ تاریخی جامعهٔ هزاره جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.
در واکنش فوری به این واقعه، برقراری جوِ شدید امنیتی، بازداشت‌های گسترده و اعمال اقدامات سختگیرانه در پایتخت صورت گرفت. حکومت برای مهار پیامدهای سیاسی این رویداد، تلاش کرد تا آن را صرفاً به‌عنوان یک «اقدام مجرمانه فردی و برخاسته از انگیزه‌های شخصی» تبیین کند تا از شکل‌گیری هرگونه همبستگی یا اعتراض عمومی جلوگیری کند. با این حال، در عمل، سایۀ سنگین سوءظن امنیتی بر سر جامعهٔ هزاره، به‌ویژه نظامیان، دانشجویان و کارمندان دولت منتسب به این قوم قرار گرفت و بسیاری از دوستان، نزدیکان و افراد مرتبط با عبدالخالق تحت بازجویی، محاکمه و اعدام قرار گرفتند.
در دهه‌های متمادی، روایت رسمی تاریخ افغانستان ترور نادرشاه را در چارچوب «خیانت»، «جنایت» و «اقدام کور» محکوم می‌کرد و نام عبدالخالق هزاره در کتاب‌های درسی و تاریخ‌نگاری رسمی به‌عنوان یک مجرم ثبت شده بود. با گذشت زمان و به ویژه در دهه‌های اخیر، با تغییر فضای سیاسی و تلاش برای بازخوانی تاریخ از منظر گروه‌های مختلف، چهرۀ عبدالخالق هزاره در برخی روایت‌ها بازتعریف شد. در ادبیات معاصر جامعۀ هزاره، او از یک شخصیت تاریخی به نمادی از عاملیت سیاسی و مقاومت در برابر ساختارهای قدرت تبدیل شده است. این تغییر رویکرد از «سکوت تاریخی» به «بازخوانی نمادین»، نقش کلیدی در تقویت هویت سیاسی_اجتماعی هزاره‌ها در بازنمایی تجربیات تاریخی‌شان ایفا کرده است.
در این راستا، شواهد ادبی و مکتوب متعددی در این زمینه وجود دارد. بر اساس نوشته‌ای از حسین نایل، اولین روایت متفاوت از داود فارانی در سال ۱۳۵۷ خورشیدی است. او مطلبی با عنوان «در آیینه تاریخ» دربارۀ عبدالخالق تهیه کرد که از طریق رادیو افغانستان (که در آن زمان حزب دموکراتیک خلق افغانستان آن را اداره می‌کرد) پخش شد؛ اما ظاهراً در آن زمان به شکل کتاب یا مقاله مستقل چاپ نشده است. اولین اثر مکتوب با عنوان تندیس خشم اثر فردی به نام «آمو» در سال ۱۳۷۰ ش است که در خارج از افغانستان چاپ شد. در سال ۱۳۷۲ ش کتابی با عنوان یادنامۀ: مبارز راه آزادی و قهرمان ضد استبداد شهید عبدالخالق از سوی مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان در شهر قم ایران چاپ و منتشر شد. پس از آن نمایش‌نامه‌ای از رزاق مأمون در دهۀ ۸۰ با عنوان عبدالخالق، اسطوره‌ای از مقاومت و کتاب عبدالخالق و فروپاشی منطق استبداد از روح‌الله کاظمی در دهۀ ۹۰ نشر شد. اکثر این آثار نگاه مثبت و اسطوره‌ای به عبدالخالق داشته‌اند. با نگاه به آثار ادبی و مکتوب می‌توان فهمید که عبدالخالق از یک شخصیت تاریخی به قهرمان حافظۀ جمعی و ادبیات شفاهی مردم تبدیل شده است. این نمادین شدن در ادبیات داستانی، اشعار و ترانه‌های مردمی به اوج خود رسیده است:
· ماه تابو، مرد میدو، شیرِ ازمو خالق/ کشته نادرشاه ره رفتی اَلی زِندو خالقو
· الله خدا سایَه بییَه / سایَه بیلِه دَیَه بییَه/ سایَه بیلِه قَلَه بییَه/ که خالقو خانه بییَه/ گل وطن، بلبل وطن/ شاخک نی، شکر خُدَی/ گفتم: خالقو؟/ گفت اری، خالقو؟/ گفتم او که بود؟/ گفت: آه و فریاد أزره بود خالقو، بنیاد ازره بود خالو، او ره در زنجیر و زولانه کدن، از بند بند قیله کدن.
· زحسرت نیست تنها مادرت در آتش سوزان/ تمام ملتت خالق بود بر مرگ تو گریان
· خدا را دید در آینه مرگ/ که چون عاشق تناب دار سر کرد (عبدالخالق اخلاقی)
· لباس سرخ آزادی به تن کردی مبارک باد/ چه مردانه نمودی رخنه در زولانه و زندان
· ببین ارابۀ تاریخ پشتم را دو تا کرده است/ من عبدالخالقم، بر دار دیدم ماه کامل را (زهرا حسین زاده)
نمونه‌ای از تأثیر کار عبدالخالق در ادبیات داستانی مربوط است به داستان اقلیما از حمیرا قادری: «شنیده بودند عبدالخالق را بندبند کرده‌اند و بعد از آن، هر شب اقلیما در خواب دید که آدم‌های شهر را به درختان بلنگ ارگ بسته‌اند و خون، مسیری سرخ ....».(قادری، ۱۳۹۶: ۱۸).
منابع:
حبل‌الله. (۱۳۶۵). «یادوارۀ شهید عبدالخالق». شماره ۲۵و ۲۶. تیر و مرداد ۱۳۶۵. ص۵۱.
سالنامۀ کابل. (۱۳۱۲). «گزارش مراسم ترور نادرشاه و محاکمۀ متهمان».
غبار، میرغلام‌محمد. (۱۳۷۸ش [۱۹۹۹م]). افغانستان در مسیر تاریخ. جلد دوم. چاپ اول. ویرجینیا: مطبعۀ امریکن سپیدی. نسخۀ اسکن‌شده. چاپ اول، دیجیتال‌سازی در انتشارات محسن، جوزای ۱۳۹۷ش [می ۲۰۱۸م].
فرهنگ، محمدصدیق. (۱۳۸۰). افغانستان در پنج قرن اخیر. جلد اول و دوم. تهران. انتشارات عرفان.
کاظمی،روح‌الله .(۱۳۹۲). عبدالخالق و فروپاشی منطق استبداد. کابل: صبح امید(میرگن).
مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان.(۱۳۷۲). یادنامۀ: مبارز راه آزادی و قهرمان ضد استبداد، شهید عبدالخالق. قم. سراج.
مهدی‌زاده کابلی. (۱۳۸۷، ۱۳ دی). عبدالخالق هزاره. دانشنامۀ آریانا.
https://database-aryana-encyclopaedia.blogspot.com/2009/01/blog-post_1808.html
نایل، حسین. (۱۳۹۷). مسائل هزاره. جلد چهارم و ششم. کابل: بنیاد اندیشه؛
حسین‌زاده، زهرا. (۱۴۰۴). هزار لیتیم کربنات. تهران؛ عرفان؛
قادری، حمیرا. (۱۳۹۶). اقلیما. تهران. آمو؛
یزدانی، حسین‌علی (حاج کاظم). (۱۳۹۰). چاپ چهارم. تهران: عرفان.
در حال بارگذاری دیدگاه‌ها...