تقویم هزاره: ۲۵ سپتامبر (۳ میزان)؛ روز یادبود نسل کشی هزاره ها
۲۵ سپتامبر (۳ میزان) در سال‌های اخیر در میان بخش‌هایی از جامعهٔ هزاره با عنوان‌هایی چون «روز یادبود نسل‌کشی هزاره‌ها» و «روز سیاه هزاره‌ها» شناخته شده است. این روز به یاد قربانیان جنگ‌ها، قتل‌عام و سرکوب گستردهٔ هزاره‌ها در دورهٔ امیر عبدالرحمان خان، به‌ویژه وقایع سال‌های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۱ ق/۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ م گرامی داشته می‌شود.
جنگ‌های حکومت امیر عبدالرحمان برای تسلط بر هزاره‌جات در اوایل دهۀ ۱۸۹۰ م شدت گرفت. در جریان این جنگ‌ها، بخش‌های گسترده‌ای از هزاره‌جات، به‌ویژه ارزگان، به تصرف نیروهای دولتی درآمد و شمار زیادی از باشندگان این مناطق کشته، آواره یا اسیر شدند. مصادرۀ زمین‌ها، کوچ اجباری، اسارت، فروش مردان، زنان و کودکان برای بردگی، با آغاز «مُلک‌گرفتن» (کاتب، ۱۳۹۳، ج ۳، ب ۲: ۹۰۹) واگذاری بخش‌های زیادی از زمین‌های ارزگان و مناطق اطراف آن و دیگر مناطق هزاره‌جات به طوایف «افغان» (همان: ۱۰۲۶) ساکن در افغانستان و به «مهاجرین و ناقلین» (کاتب، ۱۳۹۰، ج ۴، ب۲: ۲۹) از مهم‌ترین پیامدهای این جنگ‌ها بود (ولی‌زاده، ۱۳۹۹، ج ۱: ۴۴۲ تا ۴۹۰). پژوهش‌های تاریخی جدید با استناد به آثار تاریخی چون سراج‌التواریخ و اسناد گزارشهای بریتانیا در دوران عبدالرحمان که کشتار، بردگی، جابه‌جایی اجباری و سلب مالکیت گستردۀ هزاره‌ها در این دوره را تأیید کرده‌اند (گلزاری، ۱۴۰۲)، آن را مطابق تعریف «نسل‌کشی» در کنوانسیونهای بین‌المللی میدانند. به‌عنوان نمونه گزارش سال ۲۰۲۴ کمیتهٔ امور خارجی و توسعۀ بین‌المللی مجلس عوام کانادا، وقایع ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ را واجد عناصر نسل‌کشی دانسته‌اند (House of Commons of Canada: 2024) .
یکی از روایت‌های رایج، ۲۵ سپتامبر ۱۸۹۳ را با سقوط ارزگان و پایان مقاومت عمدهٔ هزاره‌ها مرتبط می‌داند و این روایت یکی از مبانی انتخاب این تاریخ به‌عنوان روز یادبود بوده است. بااین‌حال، در منابع تاریخی بررسی‌شده تاکنون سند هم‌زمان و مستقلی که وقوع یک رویداد تعیین‌کننده، مانند سقوط نهایی ارزگان یا پایان مقاومت، را دقیقاً در ۲۵ سپتامبر ۱۸۹۳ تأیید کند، یافت نشده است. منابع تاریخی سرکوب نهایی مقاومت هزاره‌ها را به‌طور کلی در سال ۱۸۹۳ قرار می‌دهند و نشان می‌دهند که شکست و تسلیم نیروهای مقاومت طی چند مرحله صورت گرفته است (کاتب، ۱۳۹۰، صص. ۵۹۶–۶۱۵؛ کاتب، ۱۳۹۳، صص. ۸۳۸–۸۴۱؛ گلزاری، ۱۴۰۲، صص. ۷۶–۷۹).
بحث دربارهٔ تعیین یک روز مشخص برای یادبود هزاره‌ها سابقه‌ای پیش از کارزارهای سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ دارد. به گفتهٔ بنیان‌گذاران شورای جهانی هزاره، در فاصلهٔ سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ در این شورا دربارهٔ انتخاب یک روز مشخص به نام هزاره‌ها بحث شد. در این زمینه، نظر شماری از تاریخ‌نگاران و صاحب‌نظران هزاره نیز خواسته شد و چند تاریخ مورد بررسی قرار گرفت که ۲۵ سپتامبر یکی از گزینه‌های پیشنهادی بود (مصاحبه با طاهر شاران). بااین‌حال، بر اساس اسناد منتشرشدهٔ موجود، هنوز نمی‌توان نخستین فرد یا نهاد پیشنهاددهندهٔ ۲۵ سپتامبر یا زمان دقیق نخستین طرح آن را با قطعیت مشخص کرد.
در اوت ۲۰۲۱، وب‌سایت BOLAQ نیز نوشت که در «چند سال گذشته» برخی هزاره‌ها پیشنهاد کرده بودند ۲۵ سپتامبر، با استناد به روایت سقوط ارزگان، به‌عنوان «روز یادبود هزاره‌ها» گرامی داشته شود (Changezi, 2021). در همان سال، برنامه‌ها و کارزارهایی با عنوان «روز سیاه هزاره» (Hazara Black Day) گسترش یافت. انجمن دانشجویان افغانستان در دانشگاه سیدنی برنامهٔ Hazara Black Day: The Forgotten Genocide را برگزار کرد (Sydney University Afghan Society, 2021) و شورای هزاره‌های استرالیا نیز از مردم خواست در روزهای ۲۴ و ۲۵ سپتامبر به یاد قربانیان شمع روشن کنند (Hazara Council of Australia, 2021). استفاده از این عنوان‌ها و کارزارها به شناخته‌شدن بیشتر ۲۵ سپتامبر در میان جوامع هزاره در کشورهای مختلف کمک کرد.
این موضوع در کانادا نیز در سطح پارلمانی مطرح شد. گزارش سال ۲۰۲۴ کمیتهٔ دائمی امور خارجه و توسعهٔ بین‌المللی مجلس عوام کانادا با عنوان Enduring and Overcoming: The Struggle of the Hazaras in Afghanistan به وقایع ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ پرداخت، شهادت‌های مربوط به «نسل‌کشی ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳» را بازتاب داد و تصریح کرد که هزاره‌ها در این دوره متحمل «جنایات گسترده» (mass atrocities) شدند. این کمیته همچنین از تعیین ۲۵ سپتامبر هر سال به‌عنوان روز یادبود قتل‌عام هزاره‌ها در سال‌های ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ حمایت کرد (House of Commons of Canada, 2024, pp. 17–18).
در مجموع، شواهد موجود نشان می‌دهد که انتخاب ۲۵ سپتامبر حاصل روندی تدریجی بوده است: بحث دربارهٔ تعیین یک روز مشترک دست‌کم از سال‌های ۲۰۱۳ و احتمالا قبل از ان در میان نهادها و افراد صاحب‌نظر مطرح بود و در سال ۲۰۲۱ به کارزارهای گسترده‌تر بین‌المللی راه یافت و در سال ۲۰۲۴ در گزارش کمیتهٔ پارلمان کانادا نیز مورد حمایت قرار گرفت. بنابراین، ۲۵ سپتامبر به روزی نمادین برای یادبود قربانیان قتل‌عام و سرکوب هزاره‌ها در سال‌های ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ تبدیل شده است؛ هرچند نسبت دادن یک رویداد تعیین‌کننده یا پایان قطعی مقاومت به دقیقاً ۲۵ سپتامبر ۱۸۹۳، بر اساس اسناد تاریخی موجود، همچنان نیازمند شواهد مستقل بیشتری است.
منابع
کاتب، فیض‌محمد. (۱۳۷۲). وقایع هزاره‌جات. قم: ارگان نشراتی جمال‌الدین حسینی(حبل‌الله)؛
کاتب، فیض‌محمد. (۱۳۹۰). سراج‌التواریخ. جلد ۴. بخش ۲. کابل: امیری؛
کاتب، فیض‌محمد. (۱۳۹۳). سراج‌التواریخ. جلد ۳. بخش ۲. تهران: عرفان؛
گلزاری، محمد. (۱۴۰۲). کشتار و آزار هزاره‌ها در دورۀ امیرعبدالرحمان(بر اساس اسناد بریتانیا). مترجمان محمدحسین صادقی و دیگران. قم: صبح امید دانش؛
مصاحبه با طاهر شاران دربارهٔ بحث‌های شورای جهانی هزاره در فاصلهٔ سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۷ پیرامون تعیین یک روز مشترک برای هزاره‌ها.
ولی‌زاده، پروین. (۱۳۹۹). مقالات «ارزگان در دوران عبدالرحمان: جنگ سه ساله»، «ارزگان و آوارگی؛ آوارگی هزاره‌ها بعد از جنگ؛ آوارگی هزاره‌ها بعد از جنگ»، «ارزگان و اسیری؛ اسیری و بردگی هزاره‌ها بعد از جنگ» و «ارزگان و واگذاری مناطق؛ واگذاری مناطق به پشتون‌ها بعد از جنگ» در دانشنامه هزاره. جلد اول. چاپ دوم. صص۴۴۲ تا ۴۹۰؛
Hazara Council of Australia. (2021). “Hazara Genocide Memorial.”
Hazara International. (2021) “Hazara Genocide Memorial”. 23 September 2021
مؤلف: مرضیه احمدی
در حال بارگذاری دیدگاه‌ها...