تقویم هزاره: ۲۵ سپتامبر (۳ میزان)؛ روز یادبود نسل کشی هزاره ها
روز ۳ میزان، برابر با ۲۵ سپتامبر، در سالهای اخیر در میان جامعهٔ هزاره با عنوانهایی چون «روز یادبود نسلکشی هزارهها» و «روز سیاه هزارهها» شناخته شده است. این روز به یاد قربانیان جنگها و سرکوب گستردۀ هزارهها در دورۀ امیر عبدالرحمان خان، بهویژه جنگهای سالهای ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۱ ق/۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ م گرامی داشته میشود. همچنین فعالان مدنی و شماری از نهادهای هزاره از این مناسبت برای جلب توجه به پیامدهای تاریخی آن جنگها و مطالبهٔ شناسایی آنها بهعنوان نسلکشی استفاده کردهاند.
جنگهای حکومت امیر عبدالرحمان برای تسلط بر هزارهجات در اوایل دهۀ ۱۸۹۰ م شدت گرفت. در جریان این جنگها، بخشهای گستردهای از هزارهجات، بهویژه ارزگان، به تصرف نیروهای دولتی درآمد و شمار زیادی از باشندگان این مناطق کشته، آواره یا اسیر شدند. مصادرۀ زمینها، کوچ اجباری، اسارت، فروش مردان، زنان و کودکان برای بردگی، با آغاز «مُلکگرفتن» (کاتب، ۱۳۹۳، ج ۳، ب ۲: ۹۰۹) واگذاری بخشهای زیادی از زمینهای ارزگان و مناطق اطراف آن و دیگر مناطق هزارهجات به طوایف «افغان» (همان: ۱۰۲۶) ساکن در افغانستان و به «مهاجرین و ناقلین» (کاتب، ۱۳۹۰، ج ۴، ب۲: ۲۹) از مهمترین پیامدهای این جنگها بود (ولیزاده، ۱۳۹۹، ج ۱: ۴۴۲ تا ۴۹۰). پژوهشهای تاریخی جدید با استناد به آثار تاریخی چون سراجالتواریخ و اسناد گزارشهای بریتانیا در دوران عبدالرحمان که کشتار، بردگی، جابهجایی اجباری و سلب مالکیت گستردۀ هزارهها در این دوره را تأیید کردهاند (گلزاری، ۱۴۰۲)، آن را مطابق تعریف «نسلکشی» در کنوانسیونهای بینالمللی میدانند. بهعنوان نمونه گزارش سال ۲۰۲۴ کمیتهٔ امور خارجی و توسعۀ بینالمللی مجلس عوام کانادا، وقایع ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ را واجد عناصر نسلکشی دانستهاند (House of Commons of Canada: 2024).
در گزارشهای تاریخی منسوب به کاتب، برای روز ۱۴ ربیعالاول ۱۳۱۱ ق برابر با ۲۵ سپتامبر ۱۸۹۳ م، رویداد مستقلی ثبت نشده است (کاتب، ۱۳۷۲: ۳۴۷). بااینحال، روایت تاریخیِ این دوره پایان مقاومت هزارهها و آغاز مرحلهای گسترده از کشتار، مصادرهٔ زمین، کوچ اجباری و بردگی هزارهها را گزارش میکند (همان). مبنای انتخاب ۲۵ سپتامبر بهعنوان روز «یادبود نسلکشی هزارهها» نیازمند احتیاط تاریخی است؛ زیرا شکلگیری این مناسبت با این عنوان پدیدهای معاصر است. در اوگست ۲۰۲۱، وبسایتی پیشنهاد کرد فاصلۀ زمانی ۲۵ سپتامبر تا اول اکتبر بهعنوان «هفتۀ یادبود نسلکشی و همبستگی هزاره» نامگذاری و برنامههایی در همین خصوص برگزار شود و اشاره کرد که پیشتر برخی هزارهها ۲۵ سپتامبر را بهعنوان «Hazara Remembrance Day» پیشنهاد کرده بودند (Changezi: 2021). در همان سال، برنامهها و کمپینهایی با عنوان «روز سیاه هزاره» (Hazara Black Day) شکل گرفت. کاربرد این عبارت به رویداد انجمن دانشجویان افغانستان در دانشگاه سیدنی و کمپین آنلاین نهادهای هزاره در استرالیا با عنوان «روز سیاه هزاره: نسلکشی فراموششده» یا «Hazara Black Day: The Forgotten Genocide) بازمیگردد (Eventbrite: 2021). شورای هزارههای استرالیا نیز در سپتامبر ۲۰۲۱ با هشتگ #HazaraBlackDay از مردم خواست در روزهای ۲۴ و ۲۵ سپتامبر به یاد قربانیان شمع روشن کنند(Hazara Council of Australia: 2021). پس از آن، وبسایت Hazara International در مطلبی دربارهٔ یادبود نسلکشی هزارهها، عبارت Hazara Black Day و هشتگ HazaraBlackDay# را بهکار برد(hazarainternational:2021).
استفاده از این عنوان و هشتگها در وبسایتها، شبکههای اجتماعی و برنامههای یادبود سبب شد «روز سیاه هزارهها» از عنوان چند برنامۀ محدود به یک اصطلاح شناختهشدهتر در بخشی از جامعۀ هزاره، بهویژه در میان جامعۀ مهاجر و نهادهای مدنی خارج از افغانستان تبدیل شود. ازاینرو، شکلگیری این روز را میتوان نتیجۀ یک روند اجتماعی و یادمانی دانست که هدف آن حفظ حافظۀ جمعیِ وقایع اواخر قرن نوزدهم و جلب حمایت برای شناسایی بینالمللی آنها بوده است. در کانادا نیز این موضوع در سطح پارلمانی بازتاب یافت. گزارش کمیتهٔ امور خارجی و توسعهٔ بینالمللی پارلمان کانادا، از طرح ۲۵ سپتامبر، بهعنوان روز یادبود کشتار هزارهها در سالهای ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ و از بهرسمیتشناختن آن حمایت کرد (House of Commons of Canada: 2024).
منابع
کاتب، فیضمحمد. (۱۳۷۲). وقایع هزارهجات. قم: ارگان نشراتی جمالالدین حسینی(حبلالله)؛
کاتب، فیضمحمد. (۱۳۹۰). سراجالتواریخ. جلد ۴. بخش ۲. کابل: امیری؛
کاتب، فیضمحمد. (۱۳۹۳). سراجالتواریخ. جلد ۳. بخش ۲. تهران: عرفان؛
گلزاری، محمد. (۱۴۰۲). کشتار و آزار هزارهها در دورۀ امیرعبدالرحمان(بر اساس اسناد بریتانیا). مترجمان محمدحسین صادقی و دیگران. قم: صبح امید دانش؛
ولیزاده، پروین. (۱۳۹۹). مقالات «ارزگان در دوران عبدالرحمان: جنگ سه ساله»، «ارزگان و آوارگی؛ آوارگی هزارهها بعد از جنگ؛ آوارگی هزارهها بعد از جنگ»، «ارزگان و اسیری؛ اسیری و بردگی هزارهها بعد از جنگ» و «ارزگان و واگذاری مناطق؛ واگذاری مناطق به پشتونها بعد از جنگ» در دانشنامه هزاره. جلد اول. چاپ دوم. صص۴۴۲ تا ۴۹۰؛
Changezi, Thella. (2021).“Hazara Genocide Remembrance and Solidarity Week: 25 September to 1st October”. BOLAQ. 12 August 2021:
Hazara Council of Australia. (2021). “Hazara Genocide Memorial.”
https://hazaracouncil.org.au/hazara-genocide-memorial/
Hazara International. (2021) “Hazara Genocide Memorial”. 23 September 2021:
https://www.hazarainternational.com/2021/09/23/hazara-genocide-memorial/
House of Commons of Canada, Standing Committee on Foreign Affairs and InternationalDevelopment. (2024). Enduring and Overcoming: The Struggle of the Hazaras in Afghanistan, Committee Report No. 27, 44th Parliament, 1st Session, 2024, pp. 51
https://www.ourcommons.ca/documentviewer/en/44-1/FAAE/report-27/page-51
1.Sydney University Afghan Society. (2021). “Hazara Black Day: The Forgotten Genocide”. Eventbrite. 1 September 2021:
https://www.eventbrite.com.au/e/hazara-black-day-the-forgotten-genocide-tickets-169214409855
مؤلف: مرضیه احمدی
در حال بارگذاری دیدگاهها...