دکتر محمدیونس طغیان ساکایی (۱۳۳۵ تا۱۴۰ ش) شاهنامهپژوه، استاد برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی و از چهره‌های فرهنگی و اجتماعی هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان، در ۱۲ میزان ۱۴۰۴ش برابر با ۴ اکتبر ۲۰۲۵، در ایالت کالیفرنیای آمریکا، در ۶۸ سالگی بر اثر بیماری سرطان درگذشت.
درگذشت او بازتاب گسترده‌ای در میان دانشگاهیان، نویسندگان و نهادهای فرهنگی افغانستان داشت. جایگاه ساکایی تنها به تدریس دانشگاهی و پژوهش در شاهنامه محدود نبود؛ او در کنار کار علمی، در نهادسازی فرهنگی، پاسداری از زبان فارسی، بازشناسی هویت هزاره‌های اهل‌سنت و تولید دانش دربارهٔ تاریخ و فرهنگ افغانستان نیز نقش داشت (جادهٔ ابریشم، ۱۴۰۴؛ آمو، ۱۴۰۴؛ ۸صبح، ۱۴۰۴).
طغیان ساکایی در سال ۱۳۳۵ش/۱۹۵۶م در قریهٔ «ساکا/ساکه» در اندراب ولایت بغلان به دنیا آمده است. پدرش محمدعَلَم، کشاورز و از علاقه‌مندان کتاب و شاهنامه‌خوانی در قریه بود. فضای خانوادگی و مجالس شاهنامه‌خوانی در شب‌های زمستان، از نوجوانی علاقهٔ او را به ادبیات، به‌ویژه شاهنامهٔ فردوسی، شکل داد. خود ساکایی بعدها در گفت‌وگویی توضیح داد که در نوجوانی برای مردم قریه شاهنامه می‌خوانده و همین تجربه یکی از زمینه‌های اصلی گرایش او به ادبیات بوده است. او دورهٔ مکتب را در لیسهٔ سنگ‌بُران زادگاهش به پایان رساند و در سال ۱۳۵۴ ش فارغ‌التحصیل شد. او در سال ۱۳۵۵ در دانشکدهٔ حقوق پذیرفته شد؛ اما آن دوره را ادامه نداد؛ مدتی در اندراب معلم بود و سپس در سال ۱۳۵۸ وارد رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کابل شد و در سال ۱۳۶۱ دورهٔ لیسانس را به پایان رساند (احمدی، ۱۳۹۹؛ حیدربیگی، ۱۴۰۳: ۲۳۵؛ الطاف، ۱۴۰۴الف).
او در سال ۱۳۶۲ ش به کادر علمی دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل پیوست و فعالیت دانشگاهی خود را به‌عنوان استاد آغاز کرد. بر اساس روایت مستقیم خود ساکایی، در سال ۱۳۶۶ وارد دورهٔ ماستری زبان و ادبیات فارسی شد و در سال ۱۳۶۸ آن را به پایان رساند. سال‌ها بعد برای ادامهٔ تحصیل به تاجیکستان رفت و دورهٔ دکتری ادبیات را در آن کشور سپری کرد و در سال ۱۳۹۵ به دانشگاه کابل بازگشت. دانشگاه کابل نیز نام او را در میان اعضای علمی برنامه‌های ماستری و دکتری زبان و ادبیات فارسی دری با رتبهٔ علمی «پوهاند» و درجهٔ دکتری ثبت کرده و تدریس درس‌هایی مانند «تحقیق در متون حماسی» و «مبانی اندیشه‌های تعلیمی در ادبیات فارسی» را به او نسبت داده است. او در پایان سال ۱۳۹۹ با رتبهٔ پوهاند از دانشگاه کابل بازنشسته شد (احمدی، ۱۳۹۹؛ دانشگاه کابل، بی‌تا؛ الطاف، ۱۴۰۴الف).
با آغاز جنگ‌های داخلی کابل در سال ۱۳۷۱، ساکایی به بلخ رفت و تا سال ۱۳۷۷ در دانشگاه بلخ زبان و ادبیات فارسی تدریس کرد. به گفتهٔ خودش، در آغاز سال ۱۳۷۷ به معاونت اداری دانشگاه بلخ گماشته شد و تا تابستان همان سال در این سمت بود. پس از سقوط مزارشریف به دست طالبان، به پیشاور پاکستان مهاجرت کرد و در اواخر همان سال همکاری با رادیو بی‌بی‌سی را آغاز کرد؛ این همکاری در بخش آموزش کودکان بازمانده از تحصیل ادامه یافت. پس از تشکیل حکومت جدید افغانستان به کابل بازگشت، مدتی با بی‌بی‌سی و سپس حدود دو سال با کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان همکاری کرد و مسئول مجلهٔ حقوق بشر بود. او در سال ۱۳۸۷ در وزارت تحصیلات عالی مسئول دفتر بررسی اسناد تحصیلی شد. استاد ساکایی در سال ۱۳۸۸ به ریاست مؤسسهٔ تحصیلات عالی بغلان گماشته شد و بنا بر روایت خود او، دو سال و هفت ماه در این سمت ماند و سپس برای تحصیل دکتری به تاجیکستان رفت (احمدی، ۱۳۹۹؛ الطاف، ۱۴۰۴الف).
کارنامهٔ علمی ساکایی بیش از همه با ادبیات حماسی و شاهنامه‌پژوهی شناخته می‌شود؛ اما حوزهٔ پژوهش او تنها به شاهنامه محدود نبود و تاریخ ادبیات، متون کهن، جغرافیای تاریخی، آموزش و مسائل فرهنگی و اجتماعی را نیز دربر می‌گرفت. آثار و مقالات متعدد او دربارهٔ فردوسی، شخصیت‌های شاهنامه، جنگ و صلح، تاریخ و جغرافیای فرهنگی افغانستان، در مجله‌ها و نشریات گوناگون منتشر شد. او افزون بر دانشگاه‌های کابل و بلخ، در همایش‌های علمی داخل و خارج افغانستان حضور داشت و با نشریاتی چون غرجستان، پیام توحید، دُرّ دری، تعاون، خراسان، حجت، ادبیات معاصر، ۸صبح، جادهٔ ابریشم و عدالت و امید همکاری داشت. در دورهٔ حضورش در مزارشریف نیز در شکل‌گیری «انجمن ادبی بلخ» سهم داشت (الطاف، ۱۴۰۴الف؛ رهیاب، ۱۴۰۴).
از مهم‌ترین آثار او می‌توان به آشتی در شاهنامهٔ فردوسی و برخی حماسه‌های دیگر، خوان هفتم، پیشینهٔ تاریخی آموزش در کشور ما، خانواده‌های گودرز و پیران؛ علم‌برداران ایران و توران، پله‌هایی بر کاخ بلند، در شناخت فردوسی و شاهنامه، نظم دُرّ دری؛ متون شعر حماسی، تاریخ ادبیات فارسی دری در سده‌های هفتم و هشتم، تاریخ ادبیات فارسی دری در سده‌های نهم و دهم، متون تاریخی در زبان فارسی دری، متون تعلیمی در زبان فارسی دری، شهر رؤیاهای من، کابل و داستان دوازده رخ و موقعیت‌های گودرز و پیران در شاهنامهٔ فردوسی یاد کرد. ترجمهٔ سقوط افغانستان؛ بیان یک شاهد عینی نوشتهٔ عبدالصمد غوث نیز از کارهای اوست. در سال‌های پایانی عمر، مجموعه‌ای از پژوهش‌های شاهنامه‌ای خود را برای چاپ آماده کرده بود و آثاری چون «حدیث رستم»، «شرح برخی بیت‌های دشوار شاهنامه»، «که جمشید کَی بود و کاووس کَی» و «پند آموزگار» در زمرهٔ آثار آماده یا در دست انتشار او معرفی شده‌اند. فهرست منتشرشدهٔ آثارش همچنین نشان می‌دهد که به دلیل فقدان آرشیف‌های کامل در افغانستان، حتی این نمایه نیز احتمالاً همهٔ نوشته‌های او را دربر نمی‌گیرد (الطاف، ۱۴۰۴ب).
یکی از وجوه مهم میراث ساکایی، نقش او در بازشناسی و سازمان‌یابی هزاره‌های اهل‌سنت بود. شورای سراسری هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان در سال ۱۳۹۴ ش در کابل شکل گرفت و ساکایی از بنیان‌گذاران و نخستین رئیس انتخابی آن بود. پس از پایان دورهٔ ریاست نیز به‌عنوان مشاور ارشد شورا تا پایان عمر با آن همکاری داشت. در این چارچوب، او بر تفکیک هویت قومی از تعلق مذهبی و بر این نکته تأکید می‌کرد که هزاره‌بودن به یک مذهب خاص محدود نیست. فعالیت او و دیگر اعضای شورا با هدف بازشناسی هویت هزاره‌های اهل‌سنت، افزایش ارتباط میان هزاره‌های سنی، شیعه و اسماعیلی و طرح مطالبات فرهنگی و اجتماعی آنان انجام می‌شد. او همچنین در پژوهش‌ها و گردآوری داده‌های مربوط به کتاب هزاره‌های اهل‌سنت با پژوهشگران همکاری داشت (کاوی، ۱۴۰۴؛ شریعتی، ۱۴۰۴؛ آمو، ۱۴۰۴).
ساکایی در سال‌های پایانی فعالیت خود به بنیاد دانشنامهٔ هزاره پیوست و عضو شورای علمی و از مؤلفان آن بود. او افزون بر نوشتن مدخل‌هایی دربارهٔ جغرافیا و تاریخ، در بررسی و بازبینی علمی مدخل‌های حوزهٔ ادبیات فارسی، تاریخ فرهنگی و موضوعات هویتی مشارکت داشت. ساکایی دانشنامهٔ هزاره را بستری مهم برای پژوهش دربارهٔ مناطق کمترشناخته‌شدهٔ افغانستان می‌دانست. او پس از بازنشستگی و در پی تحولات سیاسی سال ۱۴۰۰، در کالیفرنیای آمریکا ساکن شد؛ اما فعالیت علمی و فرهنگی‌اش را ادامه داد. به روایت زندگی‌نامهٔ منتشرشده در جادهٔ ابریشم، در آمریکا در تأسیس انجمن اجتماعی «گلدن بریج» سهم داشت و همچنان در برنامه‌های فرهنگی و شاهنامه‌خوانی حضور می‌یافت (بنیاد دانشنامهٔ هزاره، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴؛ الطاف، ۱۴۰۴الف).
مؤلف: صدیقه احمدی
منابع
احمدی، محمد. (۱۳۹۹/۲۰۲۰). «نمازخواندن مردم بخارا به فارسی؛ گفت‌وگو با دکتر محمدیونس طغیان ساکایی». هفته‌نامه جاده ابریشم. (https://jade-abresham.com). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
الطاف، عصمت. (۱۴۰۴الف). «زندگی‌نامهٔ زنده‌یاد دکتر محمدیونس طغیان ساکایی، شاهنامهپژوه و استاد بازنشستهٔ دانشگاه کابل». (https://jade-abresham.com). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
الطاف، عصمت. (۱۴۰۴ب). «نمایهٔ آثار، پژوهش‌ها و نوشته‌های زنده‌یاد پوهاند دکتر محمدیونس طغیان ساکایی. (https://jade-abresham.com) . بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
بنیاد دانشنامهٔ هزاره. (۱۴۰۱). «ساکایی: دانشنامهٔ هزاره، اقدام تاریخی مردم هزاره». (https://hazarapedia.online). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
بنیاد دانشنامهٔ هزاره. (۱۴۰۴). «محمدیونس طغیان ساکایی، استاد دانشگاه و عضو شورای علمی دانشنامهٔ هزاره درگذشت». (https://hazarapedia.online). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
تلویزیون آمو. (۱۴۰۴). «محمدیونس طغیان ساکایی، پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی درگذشت» (https://amu.tv). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
جادهٔ ابریشم. (۱۴۰۴). «دکتر یونس طغیان ساکایی، شاهنامهپژوه، استاد پیشین دانشگاه کابل و از بنیان‌گذاران شورای سراسری هزاره‌های اهل سنت درگذشت». (https://jade-abresham.com). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
حیدربیگی، حسین (1403). «زبان فارسی؛ سروی ایستاده در طوفان(گفتگو با داکتر محمدیونس طغیان ساکایی)». فصلنامه عدالت و امید. ش11. زمستان 1403. صص 235-252.
دانشگاه کابل. (بی‌تا). «برنامهٔ دکتورای دیپارتمنت فارسی دری (https://ku.edu.af/dr). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
رهیاب، حیات‌الله. (۱۴۰۴). «نگاهی به کارنامهٔ پژوهشی دکتر محمدیونس طغیان ساکایی (با تمرکز بر مقالات)». (https://jade-abresham.com) . بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
روزنامهٔ ۸صبح. (۱۴۰۴). «سکوت ابدی شاهنامهپژوه افغانستان؛ ساکایی هزاران میل دور از دیار شاهنامه چشم فرو بست». (https://8am.media). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
شریعتی (سحر)، حفیظ. (۱۴۰۴). «بازشناسی هویت هزاره‌های اهل‌سنت با دکتر محمدیونس طغیان ساکایی. (https://jade-abresham.com). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵؛
کاوی، مسکین. (۱۴۰۴). «رنج، گم‌نامی و خودآگاهی؛ گفت‌وگو با محمد احمدی دربارهٔ نقش دکتر محمدیونس طغیان ساکایی در تأسیس شورای هزاره‌های اهل‌سنت افغانستان». (https://jade-abresham.com). بازیابی ۷ میزان ۱۴۰۵.
در حال بارگذاری دیدگاه‌ها...