صبح روز جمعه ۸ میزان ۱۴۰۱ خورشیدی، برابر با ۳۰ سپتمبر ۲۰۲۲ میلادی، مرکز آموزشی «کاج» در منطقۀ دشت‌برچی در غرب کابل هدف یک حملۀ مسلحانه و انتحاری قرار گرفت. این مرکز در حوزۀ سیزدهم امنیتی کابل و در منطقه‌ای عمدتاً هزاره‌نشین و شیعه‌نشین موقعیت داشت. هنگام حمله، صدها محصل دختر و پسر برای شرکت در آزمون آزمایشی کانکور و آمادگی ورود به دانشگاه در مرکز حضور داشتند. منابع محلی زمان حمله را حدود ساعت ۷:۳۰ صبح گزارش کرده‌اند، در حالی که سند رسمی گزارشگران ویژۀ سازمان ملل آغاز حمله را حدود ساعت ۷:۲۰ صبح ثبت کرده است (دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، ۲۰۲۲؛ ۸ صبح، ۱۴۰۱).
بر اساس اطلاعات گردآوری‌شده از سوی گزارشگران ویژۀ سازمان ملل متحد، مهاجم که لباس غیرنظامی بر تن کرده بود و به سلاح گرم و مواد انفجاری مجهز بود، ابتدا دو نگهبان غیرمسلح مرکز را مقابل در ورودی هدف گلوله قرار داد. سپس به نگهبان زن مرکز، مسئول بازرسی زنان و دختران در قسمت ورودی و مدیر مرکز شلیک کرد. مهاجم پس از ورود به سالن امتحان، جایی که صدها محصل حضور داشتند، به سوی آنان تیراندازی کرد و پس از تمام‌شدن مهماتش واسکت انفجاری خود را منفجر کرد. دختران در ردیف‌های جلو و پسران در قسمت عقب سالن نشسته بودند و به همین دلیل بخش عمدۀ قربانیان را دختران و زنان جوان تشکیل دادند (دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، ۲۰۲۲).
در ساعات و روزهای نخست پس از حمله، آمار متفاوتی از تلفات منتشر شد. یوناما ابتدا شمار قربانیان را ۵۳ کشته و ۱۱۰ زخمی اعلام کرد و یونیسف نیز همین آمار را در گزارش ماه سپتمبر خود ثبت کرد. اما اسناد بعدی سازمان ملل شمار نهایی قربانیان را ۵۴ کشته و ۱۱۴ زخمی گزارش کردند. بر اساس نامۀ رسمی گزارشگران ویژۀ سازمان ملل، ۵۱ تن از ۵۴ کشته زن و دختر جوان، عمدتاً بین ۱۴ تا ۲۲ سال، بودند که برای آزمون ورودی دانشگاه آماده می‌شدند (همان؛ یونیسف. ۲۰۲۲).
هیچ گروهی رسماً مسئولیت حمله به مرکز آموزشی کاج را برعهده نگرفت. داعش خراسان پیش و پس از این حادثه، مسئولیت شماری از حملات مرگبار علیه هزاره‌ها و شیعیان افغانستان را پذیرفته بود؛ اما مسئولیت حمله کاج را نپذیرفت. با این حال، در ۲۲ اکتوبر ۲۰۲۲، مقامات طالبان اعلام کردند که در عملیاتی در کابل شش عضو مظنون داعش خراسان را کشته‌اند و مدعی شدند که این افراد در حمله به مرکز کاج، حمله به مسجد وزیر اکبر خان و چند حمله دیگر دست داشته‌اند. گزارشگر ویژۀ سازمان ملل بعداً تصریح کرد که مسئولیت حمله به کاج از سوی هیچ گروهی پذیرفته نشده است و اطلاعات کافی دربارۀ تحقیق مستقلی که این انتساب را اثبات کند، در دسترس نبوده است (دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، ۲۰۲۰؛ گزارشگر ویژۀ سازمان ملل دربارۀ وضعیت حقوق بشر در افغانستان، ۲۰۲۳).
حملۀ سال ۲۰۲۲ نخستین حملۀ مرگبار به این مرکز نبود. مرکز آموزشی کاج پیش از آن با نام «مرکز آموزشی موعود» فعالیت می‌کرد و در ۲۴ اسد ۱۳۹۷ خورشیدی، برابر با ۱۵ آگست ۲۰۱۸، نیز هدف یک حملۀ انتحاری قرار گرفته بود. یوناما پس از بررسی آن حادثه، کشته‌شدن ۴۰ محصل و زخمی‌شدن ۶۷ نفر را تأیید کرد. بیشتر قربانیان آن حمله نیز جوانان ۱۶ تا ۲۰ سالهای بودند که برای آزمون کانکور آماده می‌شدند. منابع محلی گزارش کرده‌اند که مرکز پس از حملۀ سال ۱۳۹۷ از «موعود» به «کاج» تغییر نام داد (هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان، ۲۰۱۸؛ ۸ صبح، ۱۴۰۱).
حمله به کاج در ادامۀ مجموعه‌ای از حملات علیه هزاره‌ها و شیعیان افغانستان صورت گرفت. در نامۀ مشترک گزارشگران ویژۀ سازمان ملل آمده است که از ۳۰ آگست ۲۰۲۱ تا اواخر سال ۲۰۲۲ دست‌کم ۲۲ حمله علیه غیرنظامیان ثبت شده بود که ۳۲۸ کشته و ۶۲۸ زخمی برجا گذاشته بود. از میان آن‌ها ۱۶ حمله به طور مشخص جامعۀ هزاره را هدف قرار داده بود. گزارشگران سازمان ملل این الگوی حملات علیه هزاره‌ها را گسترده و سیستماتیک توصیف کرده و گفته‌اند که این حملات نشانه‌هایی از جرایم بین‌المللی، ازجمله جنایت علیه بشریت دارد (دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، ۲۰۲۲).
واکنش‌های داخلی و بین‌المللی
حمله به مرکز آموزشی کاج واکنش‌های گسترده‌ای را در داخل و خارج افغانستان برانگیخت. مقامات طالبان حمله را محکوم کردند و وعده دادند عاملان آن را شناسایی و مجازات کنند. در مقابل، برخی مقام‌های امنیتی طالبان از مسئولان مرکز آموزشی به دلیل اطلاع ندادن زمان برگزاری آزمون در این روز انتقاد کردند. هم‌زمان، سازمان‌های حقوق بشری تأکید کردند که مسئولیت حفاظت از غیرنظامیان، اقلیت‌ها و مراکز آموزشی بر عهدۀ مقامات حاکم است. عفو بین‌الملل این حمله را نمونۀ دیگری از ناتوانی طالبان در حفاظت از اقلیت‌های قومی و مذهبی در معرض خطر دانست (عفو بین‌الملل، ۲۰۲۲).
در روزهای پس از حمله، زنان و دختران در کابل و شماری از ولایت‌های افغانستان در اعتراض به کشتار دانش‌آموزان و ادامۀ حملات علیه هزاره‌ها تظاهرات کردند. دیده‌بان حقوق بشر گزارش داد که برخی از این تجمع‌ها با برخورد نیروهای طالبان روبه‌رو شد. اعتراض‌کنندگان خواهان امنیت مراکز آموزشی، پایان حملات علیه هزاره‌ها و پاسخ‌گویی عاملان این حملات بودند (دیده‌بان حقوق بشر، ۲۰۲۲).
هم‌زمان، کارزار گسترده‌ای در شبکه‌های اجتماعی با هشتگ (eStopHazaraGenocid#) «نسل‌کشی هزاره‌ها را متوقف کنید» شکل گرفت. این کارزار به سرعت از افغانستان فراتر رفت و هزاره‌ها و حامیان آنان در شهرهای مختلف جهان تجمع‌ها و راه‌پیمایی‌هایی برگزار کردند. بر اساس گزارش آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا، تا اواسط اکتوبر ۲۰۲۲ هشتگ یادشده در بیش از ۱۰ میلیون پست استفاده شده بود. این کارزار توجه گسترده‌تری را به سابقۀ حملات علیه هزاره‌ها و وضعیت امنیتی این جامعه جلب کرد (۲۰۲۲).
سازمان ملل متحد نیز حمله را به‌شدت محکوم کرد. دبیرکل سازمان ملل با اشاره به اینکه دشت‌برچی منطقه‌ای عمدتاً هزاره و شیعه‌نشین است و بیشتر قربانیان را زنان تشکیل می‌دادند، بر حق همۀ افغان‌ها برای دسترسی امن به آموزش، بدون تبعیض قومی یا جنسیتی تأکید کرد. شورای امنیت سازمان ملل نیز حمله به مرکز آموزشی کاج را محکوم و بر ضرورت پاسخ‌گو ساختن عاملان آن تأکید کرد. یونیسف اعلام کرد که مراکز آموزشی باید مکان امن برای کودکان و جوانان باشند و دانش‌آموزان نباید هدف خشونت قرار گیرند (یونیسف، ۲۰۲۲؛ دبیرکل سازمان ملل متحد، ۲۰۲۲؛ شورای امنیت سازمان ملل متحد، ۲۰۲۲).
ریچارد بنت، گزارشگر ویژۀ سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان، و چند تن دیگر از گزارشگران و کارشناسان ویژۀ سازمان ملل بعداً طی یک مکاتبه رسمی خواستار تحقیق مؤثر دربارۀ حمله، پاسخ‌گویی عاملان و اتخاذ تدابیر جدی برای حفاظت از جامعۀ هزاره و مراکز آموزشی شدند. نمایندۀ ویژۀ اتحادیه اروپا نیز پس از دیدار با بازماندگان حمله در کابل، حمله کاج را در چارچوب مجموعه حملات سیستماتیک علیه هزاره‌ها مورد توجه قرار داد و بر مسئولیت مقامات حاکم برای حفاظت از تمام شهروندان تأکید کرد (دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، ۲۰۲۲؛ سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا، ۲۰۲۲).
دولت‌ها و نهادهای مختلف بین‌المللی نیز حمله را محکوم کردند. برای نمونه، وزارت خارجۀ پاکستان حمله به مرکز آموزشی در دشت‌برچی را «تروریستی» خواند و با خانواده‌های قربانیان ابراز همدردی کرد. این واکنش‌ها، در کنار مواضع سازمان ملل، اتحادیه اروپا و نهادهای حقوق بشری، ابعاد بین‌المللی اعتراض به حملۀ کاج و نگرانی درباره امنیت هزاره‌ها و مراکز آموزشی افغانستان را برجسته کرد (وزارت امور خارجه پاکستان، ۲۰۲۲).
حمله به مرکز آموزشی کاج یکی از حملات مرگبار سالهای اخیر علیه دانش‌آموزان هزاره در افغانستان بود. بیشتر قربانیان آن دختران جوانی بودند که برای ورود به دانشگاه و ادامۀ تحصیل تلاش می‌کردند. این حمله علاوه بر تلفات انسانی گسترده، بار دیگر مسئله امنیت هزاره‌ها، حق آموزش و مصونیت مراکز آموزشی را در سطح ملی و بین‌المللی مطرح کرد و به یکی از موج‌های مهم دادخواهی جهانی هزاره‌ها در سال ۲۰۲۲ انجامید (دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد، ۲۰۲۲؛ آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا، ۲۰۲۲).
مؤلف: خداداد محمدی دایکندی
منابع
۱۰. وزارت امور خارجۀ پاکستان، «پاکستان حملۀ تروریستی به یک مرکز آموزشی در کابل را محکوم کرد». در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۲. (https://mofa.gov.pk). بازیابی ۸ میزان ۱۴۰۵؛
در حال بارگذاری دیدگاه‌ها...