تظاهرات بزرگ «جنبش تبسم» در کابل، یکی از اعتراضات مهم مدنی در دوران جمهوریت افغانستان بهشمار میرود. این حرکت که در واکنش به کشتار هفت مسافر هزاره در ولایت زابل شکل گرفت، بازتابهای گستردهای در رسانههای ملی و بینالمللی داشت و به نمادی از دادخواهی برای امنیت و عدالت تبدیل شد.
واقعهٔ کشتار مسافران زابل
در ۱۳ اکتوبر ۲۰۱۵، هفت مسافر هزاره هنگام سفر در ولسوالی گیلان (در مرز ولایتهای غزنی و زابل) ربوده شدند (یوناما و دفتر کمیسر عالی حقوق بشر، ۲۰۱۶). طبق گزارشهای موجود، این افراد در دوره زمانی ۶ تا ۸ نومبر ۲۰۱۵ در ولسوالی ارغنداب ولایت زابل کشته شدند (یوناما و دفتر کمیسر عالی حقوق بشر، ۲۰۱۶). در حالی که گزارش شبکهٔ تحلیلگران افغانستان از بریدن گلوی قربانیان خبر داده بود، گزارشهای دیگر بر ماهیت خشونتآمیز و بیرحمانهٔ این کشتار تأکید داشتند (اودانل و بابور، ۲۰۱۵؛ ون بایلرت، ۲۰۱۵).
در مورد قربانیان، گزارش هیئت معاونت سازمان ملل متحد (یوناما) از دو زن، یک دختر و دو پسر خبر داده اما جنسیت دو قربانی دیگر را مشخص نکرده بود؛ ولی گزارش آسوشیتدپرس چهار مرد، دو زن و یک دختر ۹ ساله را ذکر میکند (یوناما و دفتر کمیسر عالی حقوق بشر، ۲۰۱۶؛ اودانل و بابور، ۲۰۱۵). شکریه، دختر ۹ سالهٔ هزاره و از باشندگان قریهٔ دهمرده در ولسوالی جاغوری ولایت غزنی بود. به روایت پدرش، او همراه با عمه و پنج مسافر دیگر، برای دیدارِ مادرکلان بیمارش عازم کویتهٔ پاکستان بود که در ولایت زابل ربوده شد و پس از مدتی اسارت به قتل رسید. واشنگتنپست به نقل از پدر شکریه گزارش کرد که سر او از بدنش جدا شده بود(کانستبل، ۲۰۱۵؛ یونس، ۲۰۱۵؛ ون بایلرت، ۲۰۱۵؛ شریعتی، ۱۴۰۴: ۲۳۵ تا ۲۳۸). روایتهای متفاوتی دربارهٔ مسیر سفر قربانیان گزارش شده بود؛ برخی آنها را مسافر مسیر حرکت به سمت جاغوری میدانستند (یوناما و دفتر کمیسر عالی حقوق بشر، ۲۰۱۶).
دربارهٔ مسئولان این کشتار، روایتهای متفاوتی وجود دارد. مقامهای محلی در ابتدا داعش را عامل اصلی معرفی کردند. با این حال، تحلیلها نشان میداد که مسئله پیچیدهتر بوده است؛ برخی گزارشها احتمال نقش جنگجویان وابسته به جنبش اسلامی ازبکستان را مطرح میکردند که با گروههایی مانند نیروهای منصور دادالله از افراد برجسته طالبان همکاری داشتند (عثمان، ۲۰۱۵). سازمان ملل متحد نیز در بیانیههای خود، ضمن محکوم کردن این کشتار، این حادثه را به درگیریهای گروههای مختلف مخالف حکومت نسبت داد (یوناما و دفتر کمیسر عالی حقوق بشر، ۲۰۱۶).
تظاهرات و جنبش تبسم
در پی انتشار خبر کشتار این مسافران، پیکر قربانیان ابتدا به شهر غزنی انتقال یافت تا به جاغوری فرستاده شود؛ اما بسیاری در غزنی تظاهرات کردند و خواستار انتقال پیکرها به کابل برای دادخواهی شدند (شریعتی، ۱۴۰۴: ۲۳۵ تا ۲۳۸). در ۱۹ عقرب ۱۳۹۴ (۱۰ نومبر ۲۰۱۵)، اجساد قربانیان به کابل فرستاده شد. در ۲۰ عقرب ۱۳۹۴ (۱۱ نومبر ۲۰۱۵)، هزاران تن در واکنش به این واقعه در کابل تجمع کردند. این معترضان از مناطق مختلف، بهویژه محلههای غربی و هزارهنشین کابل، به سمت چهارراهی پشتونستان و سپس محدودهٔ ارگ ریاستجمهوری حرکت کردند. در میان جمعیت، که شامل غیر هزارهها نیز میشد، تابوتهای هفت قربانی با پرچمهای سبز حمل شده و تصاویر قربانیان وبه شمول شکریه دختر خردسال، در دستان مردم بود. در گزارش آسوشیتدپرس، جمعیت شرکتکننده حدود ۱۰ هزار تن برآورد شده بود؛ اگرچه در گزارشهای دیگر این آمار متفاوت بوده است (اودانل و بابور، ۲۰۱۵؛ قاضی، ۲۰۱۵).
در نزدیکی ارگ، تنشهایی میان معترضان و نیروهای امنیتی شکل گرفت. گزارشها حاکی از آن بود که حدود ۱۰۰ نفر از معترضان تلاش کردند از دیوار محوطهٔ ادارهٔ امور (در مجاورت ارگ) بالا بروند و این امر منجر به درگیری و زخمیشدن تعدادی از افراد شد (شبکهٔ تحلیلگران افغانستان). در پی این اعتراضات، هیئتی از نمایندگان معترضان با حضور رئیسجمهور و رئیس اجرائیه در ارگ دیدار کرد (اودانل و بابور، ۲۰۱۵؛ ون بایلرت، ۲۰۱۵).
این حرکت بهتدریج با عنوان «جنبش تبسم» شناخته شد. این نام با یاد شکریه، دختر ۹ سالهٔ قربانی کشتار، پیوند خورده است. اگرچه در برخی گزارشها نام او را «شکریه تبسم» ذکر کردهاند. جنبش تبسم فراتر از یک اعتراض گذرا، بهعنوان یک جنبش مدنی با خواستههای ساختاری شناخته میشود. این حرکت در میان جوانان و فعالان مدنی، بهویژه برای مطالبهٔ امنیت جادهها، پاسخگویی حکومت و جلوگیری از تبعیض علیه هزارهها، سازماندهی شد (Bose et al., 2019).
این رویداد بازتابهای گستردهای در رسانههای بینالمللی همچون الجزیره و واشنگتنپست داشت (صلاحالدین، ۲۰۱۵). همچنین، یادبود این واقعه در سالهای بعد، از طریق گردهماییهای برگزار شده در خارج از کشور (مانند سیدنی) و بازتابهای هنری و ادبی در افغانستان تداوم یافت. شاعران و هنرمندان با آثار خود، ازجمله در شعر و ترانه، یاد قربانیان و روحِ اعتراضی این جنبش را زنده نگه داشتند (آژن، ۱۳۹۴؛ اشراقی، ۱۳۹۴؛ تابان، بیتا).
منابع
اشراقی، غلامنبی. (۱۳۹۴). «وداع و پیمان با شکریه و دیگر گلهای پرپرشده سر بریده در زابل!». وبلاگ غلامنبی اشراقی. انتشار در ۲۰ عقرب. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
اودانل، لین؛ و بابور، همایون. (۲۰۱۵، ۱۱ نوامبر). «هزاران افغان در کابل راهپیمایی کردند و خواستار اجرای عدالت درباره اعضای کشتهشده اقلیت شیعه شدند». خبرگزاری آسوشیتدپرس (Associated Press). انتشار در ۱۱ نومبر. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
آژن، م. (۱۳۹۴). «راه دگر نیست!». وبسایت همبستگی. انتشار در ۲۱ عقرب. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
بوسه، سرینجوی؛ بیژن، نعمتالله؛ و ابراهیمی، نعمتالله. (۲۰۱۹). «جنبشهای اعتراضی جوانان در افغانستان: در جستوجوی صدا و کنشگری». مجموعۀ Peaceworks، شمارۀ ۱۴۵. مؤسسۀ صلح ایالات متحده (USIP).. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
تابان، غوغا. (بیتا). ترانۀ «تبسم» (Tabassom). از غوغا تابان خواننده، آهنگساز و ترانهسرای افغانستانی مقیم نروژ. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
شریعتی، حفیظ. (1404). تناچو: روایتهای شفاهی. کابل: فرهنگ.
صلاحالدین، سید. (۲۰۱۵). «هزاران افغان به قتل هزارهها، قومی که مدتها مورد آزار و تبعیض بودهاند، اعتراض کردند» واشنگتنپست. انتشار در ۱۰ نومبر. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
عثمان، برهان. (۲۰۱۵، ۲۴ نوامبر). «بهسوی چندپارگی؟ ترسیم نقشه طالبان پس از عمر». شبکۀ تحلیلگران افغانستان. انتشار در ۲۴ نومبر. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
قاضی، شیرینا. (۲۰۱۵، ۱۱ نوامبر). «افغانها در اعتراض به سربریدن هزارهها، قومی که مدتها مورد آزار و تبعیض بودهاند، تظاهرات کردند». الجزیره. انتشار در ۱۱ نومبر. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد. (۲۰۱۶، ۱۱ فوریه). «گزارش درباره وضعیت حقوق بشر در افغانستان و دستاوردهای کمکهای فنی در زمینه حقوق بشر در سال ۲۰۱۵». سند شمارۀ A/HRC/31/46.. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
ون بایلرت، مارتین. (۲۰۱۵، ۱۲ نوامبر). «اعتراضهای هفت قربانی زابل: چه کسی از قربانیان سخن میگوید؟» شبکۀ تحلیلگران افغانستان. انتشار در ۱۲ نومبر. بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
هزاره اینترنشنال. (۲۰۱۶). «یادبودهای سالگرد شکریه تبسم». بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵؛
هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) و دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد. (۲۰۱۶). «گزارش سالانۀ افغانستان ۲۰۱۵: حفاظت از غیرنظامیان در منازعات مسلحانه». بازیابی ۱۹ عقرب ۱۴۰۵.
مؤلف: مرضیه احمدی



در حال بارگذاری دیدگاهها...