محمدحسین صادقی نیلی (۱۳۱۸ تا ۱۳۶۹ ش)، از عالمان دینی و چهرههای سیاسی و جهادی مناطق مرکزی افغانستان بود که در قیامهای ضدحکومتی سال ۱۳۵۸، تشکیل شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان، فعالیتهای پاسداران جهاد اسلامی و روند شکلگیری حزب وحدت اسلامی افغانستان نقش داشت. او در ۲۴ عقرب ۱۳۶۹ ش، برابر با ۱۵ نوامبر ۱۹۹۰ م، در منطقه نیلی کشته شد.
محمدحسین صادقی نیلی، فرزند محمدحسن، در سال ۱۳۱۸ ش در قریۀ نیلی، از مناطق ولایت ارزگان سابق، واقع در ولایت دایکندی کنونی به دنیا آمده است. او آموزشهای ابتدایی و مقدمات علوم دینی را در زادگاهش فراگرفت و در سال ۱۳۴۸ برای ادامۀ تحصیلات دینی به نجف رفت. پس از مدتی اقامت و تحصیل در آن شهر، به نیلی بازگشت و فعالیتهای دینی و اجتماعی خود را در منطقه آغاز کرد (فصیحی غزنوی، ۱۴۰۴: ۱۵۹).
ازجمله فعالیتهای منسوب به صادقی نیلی، تأسیس یا توسعه مدرسۀ علوم دینی نیلی است که در آموزش علوم دینی و تربیت طلاب منطقه نقش داشت (موجانی و همکاران، ۱۳۹۴: ۳۹۳). در برخی منابع، از مدرسۀ مهدیه نیز بهعنوان یکی از مراکز آموزشی مرتبط با فعالیتهای او یاد شده است (حزب همدلی مردم افغانستان، بیتا).همچنین، ساخت مسجد، ایجاد بازار، حفر کانالهای آب، احیای زمینهای زراعتی و بهبود راههای ارتباطی از اقدامات عمرانی منسوب به او گزارش شده است (نجفی، ۱۳۷۲: ۳۳).
فعالیتهای سیاسی و جهادی: فعالیت سیاسی صادقی نیلی در پی کودتای هفتم ثور ۱۳۵۷ و به قدرت رسیدن حزب دموکراتیک خلق افغانستان گسترش یافت. تحولات سیاسی پس از کودتا و اقدامات حکومت جدید، زمینۀ مخالفت و مقاومت گروههای مختلف سیاسی، مذهبی و محلی را در بخشهایی از افغانستان فراهم کرد. مناطق مرکزی کشور نیز تحت تأثیر این تحولات قرار گرفتند و از سال ۱۳۵۸ شاهد خیزشها و درگیریهای مسلحانه علیه حکومت مستقر در کابل بودند.
بر اساس روایت قربانعلی عرفانی، خیزشها و مخالفتها در مناطقی که امروزه بخشهایی از ولایت دایکندی را تشکیل میدهند، در حمل ۱۳۵۸ با نقشآفرینی صادقی نیلی و همکاری شماری از عالمان دینی و شخصیتهای محلی آغاز شدند. پس از تصرف مرکز ولسوالی خدیر از سوی مخالفان، درگیریها و حرکتهای ضدحکومتی به مناطق دیگری ازجمله شهرستان، لعلوسرجنگل، ورس و پنجاب گسترش یافت (عرفانی، ۱۳۶۸: ۹۶). البته گسترش مقاومت در این مناطق حاصل فعالیت نیروها و رهبران محلی مختلف بود.
صادقی نیلی در روند تشکیل شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان که در سال ۱۳۵۸ ش با مشارکت شماری از عالمان دینی، متنفذان محلی و رهبران گروههای مقاومت در مناطق مرکزی شکل گرفت، حضور داشت. او در سنبلۀ همان سال بهعنوان معاون دوم شورا انتخاب شد. این شورا با هدف هماهنگی نیروهای مقاومت و ایجاد ساختار سیاسی و اداری در مناطق خارج از کنترل حکومت تشکیل شده بود.
با گذشت زمان، اختلافات سیاسی و تشکیلاتی در درون شورای اتفاق و میان جریانهای فعال در مناطق مرکزی افزایش یافت. صادقی نیلی نیز از این مجموعه جدا شد و در تشکیلات پاسداران جهاد اسلامی افغانستان فعالیت کرد. شکلگیری و گسترش این جریان بخشی از تحولات سیاسی و سازمانی گروههای جهادی شیعه در دهۀ ۱۳۶۰ بود. بصیر احمد دولتآبادی، پژوهشگر، در بررسی تاریخ احزاب و جریانهای سیاسی افغانستان، به اختلافات درونی و تغییر آرایش تشکیلاتی این گروهها اشاره کرده است (دولتآبادی، ۱۳۷۱: ۳۳۵).
در اواخر دهۀ ۱۳۶۰، همزمان با افزایش تلاشها برای ایجاد هماهنگی میان سازمانهای سیاسی و نظامی شیعه، صادقی نیلی در روند شکلگیری حزب وحدت اسلامی افغانستان مشارکت داشت. تشکیل این حزب در سال ۱۳۶۸، بخشی از کوشش جریانهای مختلف برای کاهش پراکندگی تشکیلاتی و ایجاد ساختاری مشترک در میان گروههای سیاسی هزاره و شیعه بود (حزب همدلی مردم افغانستان، بیتا).
در برخی روایتهای زندگی صادقی نیلی، بر تلاش او برای همکاری و همگرایی میان گروههای سیاسی و جهادی هزاره تأکید شده است (موجانی و همکاران، ۱۳۹۴: ۳۹۴).
کشتهشدن صادقی نیلی: صادقی نیلی در ۲۴ عقرب ۱۳۶۹، برابر با ۱۵ نوامبر ۱۹۹۰م، هنگام اقامت در خانه یکی از بستگانش در قریۀ سنگموم، از مناطق نیلی، هدف تیراندازی افراد مسلح قرار گرفت. بر اساس گزارش مندرج در کتاب ابوذر انقلاب، مهاجمان از در و پنجرۀ اتاق به سوی او شلیک کردند و در این حمله، صادقی نیلی و فرزند سهسالهاش کشته شدند (نجفی، ۱۳۷۲: ۱۷۶).
کشتهشدن صادقی نیلی در شرایطی رخ داد که جریانهای سیاسی و جهادی فعال در مناطق مرکزی افغانستان، با وجود تلاش برای ایجاد تشکیلات مشترک، همچنان با اختلافات و رقابتهای درونی روبهرو بودند. این وضعیت در برخی منابع و تحلیلهای منتشرشده دربارۀ قتل او توجه شده است.
دربارۀ انگیزهها و عاملان کشتهشدن صادقی نیلی، روایتها و تفسیرهای متفاوتی منتشر شده است. محمد محقق در مقالۀ «اهداف دشمن از ترور صادقی» که در کتاب ابوذر انقلاب درج شده است، قتل او را در چارچوب رقابتهای سیاسی و تشکیلاتی آن دوره تحلیل کرده است. محقق این رویداد را با جایگاه و نفوذ صادقی نیلی در میان نیروهای سیاسی و مذهبی هزاره و نقش او در روند شکلگیری حزب وحدت مرتبط دانسته و آن را از منظر حذف یک شخصیت تأثیرگذار سیاسی بررسی کرده است (محقق، در: نجفی، ۱۳۷۲: ۲۰۲ تا ۲۲۱).
در کتاب ابوذر انقلاب، بیانیهای از نصرالله صادقیزاده، فرزند صادقی نیلی، نیز منتشر شده است. نویسنده در این بیانیه، با طرح اتهامهایی علیه شماری از اشخاص و اشاره به نقش احتمالی عوامل داخلی و خارجی، دیدگاه خود را دربارۀ زمینهها و چگونگی وقوع این رویداد بیان کرده است (نجفی، ۱۳۷۲: ۱۷۹ تا ۱۸۸). این بیانیه از منابع مرتبط با شناخت موضع خانواده صادقی نیلی دربارۀ قتل او به شمار میرود.
همچنین گزارشهای مربوط به شناسایی، بازداشت و مجازات افراد متهم به مشارکت در قتل منتشر شد که در برخی روایتها به اعترافات منتسب به متهمان و نقش احتمالی اشخاص یا گروههای سیاسی ازجمله حرکت اسلامی اشاره شده است. بااینحال، برای ارزیابی اعتبار این گزارشها، تحقیقات بیشتر و بیطرفانه ضروری است.
منابع
حزب همدلی مردم افغانستان. (بیتا). «یادنامه: استاد شهید محمدحسین صادقی نیلی». وبسایت حزب همدلی مردم افغانستان. (www.hamdeli-mardom.com). بازیابی ۲۱ عقرب ۱۴۰۵؛
دولتآبادی، بصیراحمد. (۱۳۷۱). شناسنامۀ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان. چاپ اول. قم.
صادقیزاده، نصرالله. (۱۳۷۲). «بیانیه دربارۀ کشتهشدن محمدحسین صادقی نیلی». ابوذر انقلاب: یادنامۀ حجتالاسلام والمسلمین شهید صادقی. نوشته علی نجفی. صص. ۱۷۹ تا ۱۸۸. قم: مجمع فرهنگی ارزگان.
عرفانی، قربانعلی. (۱۳۶۸). مروری بر تحولات سیاسی ـ اجتماعی بامیان. چاپ اول. تهران: مؤسسۀ اطلاعات.
فصیحی غزنوی، قربانعلی. (۱۴۰۴). پاسداران جهاد اسلامی افغانستان. چاپ اول. مشهد: استوار.
محقق، محمد. (۱۳۷۲). «اهداف دشمن از ترور صادقی». ابوذر انقلاب: یادنامۀ حجتالاسلام والمسلمین شهید صادقی. نوشته علی نجفی. صص. ۲۰۲ تا ۲۲۱. قم: مجمع فرهنگی ارزگان.
موجانی، سیدعلی؛ صدقی، سولماز؛ راهدار، سیدحمید؛ حسینزاده، بصیراحمد؛ علیزاده، حسینعلی؛ ارغونچینار، علی؛ و یارقین، محمدحلیم. (۱۳۹۴). فرهنگ شخصیتهای معاصر افغانستان. چاپ اول. تهران: عظام.
مؤلف: صدیقه احمدی



در حال بارگذاری دیدگاهها...